İran ihtilalini mutlak otoriteye dönüştüren başkan: Ali Hamaney’in portresi

İran ile ABD ortasındaki nükleer müzakerelerin başarısızlığını münasebet gösteren ABD, İsrail’in başlattığı hücumlarla İran’ın kritik noktalarını vurmaya başladı.

ABD Başkanı Donald Trump’ın açıklamalarının ardından, İran’ın dini lideri Ali Hamaney dahil birçok üst seviye yetkilinin de öldürüldüğü, İran makamları tarafından da doğrulandı.

HAMANEY KİMDİR

Tam ismi Seyyid Ali Hüseyni Hamaney olan İran lideri, 19 Nisan 1939’da Meşhed’de doğdu. Sekiz çocuklu, dindar ve mütevazı bir ailenin ikinci çocuğuydu. Ailesinin kökeni Doğu Azerbaycan eyaletindeki Hamane kasabasına dayanıyordu.

Küçük yaşta Kur’an eğitimi aldı, gençlik yıllarında Meşhed ve Kum’daki medreselerde tahsil gördü. İslam hukuku ve Şii teolojisi aldakikalar içinde ilerleyerek üst seviye dini otorite pozisyonuna ulaştı. Lakin dini kimliği, erken yaşlardan itibaren siyasi uğraşla iç içe şekillendi.

ŞAH’A KARŞI GAYRET YILLARI

1960’lı yıllardan itibaren İran’ı yöneten Muhammed İstek Pehlevi’nin Batı yanlısı monarşisine karşı muhalefet hareketlerinde faal rol aldı. 1963’te başlayan protesto dalgasında öne çıkan isimlerden biri oldu.

1963-1977 ortasında altı kere tutuklandı, azap gördü ve sürgüne gönderildi. Vaazları ve hitabet gücüyle Şah zıddı etraflarda tanındı. 1979’daki İran İslam Devrimi sonrasında, devrimin lideri Ruhullah Humeyni’nin yakın etrafında yer aldı ve İhtilal Kurulu üyeliğine getirildi.

SUİKAST TEŞEBBÜSÜ VE “YAŞAYAN ŞEHİT” İMAJI

27 Haziran 1981’de Tahran’da bir mescitte yaptığı konuşma sırasında düzenlenen bombalı akından ağır yaralı kurtuldu. Sağ kolu felç kalan Hamaney, bu olay sonrası rejim içinde sembolik bir figüre dönüştü ve “yaşayan şehit” olarak anılmaya başlandı.

CUMHURBAŞKANLIĞINDAN REHBERLİĞE

1981’de İran’ın üçüncü cumhurbaşkanı seçilen Hamaney, 1989’a kadar bu vazifede kaldı. Bu periyotta İran-Irak Savaşı’nın son safhasında devlet idaresinin merkezinde yer aldı.

1989’da Humeyni’nin vefatının akabinde Uzmanlar Meclisi tarafından İran’ın ikinci Dini Lideri seçildi. Anayasa gereği Silahlı Kuvvetler Başkomutanlığı, yargı erkini atama yetkisi ve devlet televizyonu başta olmak üzere birçok kritik kurum üzerinde sonuncu kelam sahibi oldu.

Cumhurbaşkanları ve parlamentolar değişse de, sistemin en üst karar mercii olarak Hamaney kaldı.

DIŞ SİYASETTE SERT HAT

Hamaney’in dış siyaset çizgisi, bilhassa ABD ve İsrail zıtlığı üzerine kuruldu. ABD’yi sık sık “Büyük Şeytan” olarak nitelendirdi ve Washington ile kapsamlı olağanlaşmaya aralı durdu.

Rusya ve Çin ile stratejik bağların güçlendirilmesi, onun devrinde barizleşti. Bölgesel seviyede Hizbullah, Hamas ve Husiler üzere aktörlere verilen dayanakla İran’ın Ortadoğu’daki nüfuzu genişledi. Bu strateji Batı’da “Şii Hilali” olarak tanımlanan jeopolitik tesirin temel ögelerinden biri olarak değerlendirildi.

Adı Almanya’daki Mykonos davası üzere milletlerarası krizlerde de anıldı. Buna rağmen İran içinde rejimin devamlılığının simgesi olarak sunuldu.

AİLESİ VE ÖZEL HAYATI

Eşi Mensure Hocasete Bakırzade ile altı çocuk sahibi olan Hamaney’in ailesi kamuoyundan büyük ölçüde uzak bir ömür sürdürdü. Oğullarından Mücteba Hamaney’in rejim içindeki tesiri vakit zaman tartışma konusu oldu.

Şiire ve edebiyata ilgi duyduğu bilinen Hamaney’in dini ve siyasi içerikli eserler kaleme aldığı söz ediliyor. Tahran’daki sade konutunda mütevazı bir ömür sürdüğü ve yurt dışı seyahatlerinin sonlu olduğu belirtiliyor.

37 yılı aşan liderliği boyunca İran’ın iç ve dış siyasetinde belirleyici rol oynayan Ali Hamaney, devrimci geçmişten mutlak otoriteye uzanan siyasi seyahatiyle ülkesinin çağdaş tarihine damga vuran isimler ortasında yer aldı.