Dünyanın gözü kulağı Trump – Şi tepesinde: Savaşın sonu mu?

Çin Devlet Başkanı Şi Jinping ve ABD Lideri Donald Trump merakla beklenen doruğa hazırlanırken, her iki ülke de son aylarda genel manada istikrarlı seyreden münasebetlerini bu düzeyde tutmayı planlıyor.

Ancak dünyanın en değerli ikili münasebetlerinden birinde pek çok kritik mevzu masada duruyor ve ufukta kolay bir tahlil görünmüyor.

Teknoloji rekabetinden ABD’nin gayriresmi müttefiki Tayvan sorununa kadar uzanan uzun soluklu uyuşmazlıklarda büyük bir ilerleme beklenmiyor. Ayrıyeten, Pekin’in gayriresmi arabuluculardan biri olduğu İran ile savaşın sona erdirilmesi konusunun da gündeme eklenmesi mümkün.

Washington merkezli Stratejik ve Milletlerarası Çalışmalar Merkezi’nden (CSIS) Henrietta Levin, ABD menşeli medya kuruluşu Associated Press’e yaptığı açıklamada her iki tarafın da istikrara kıymet verdiğine dikkat çekiyor: 

“Her iki tarafta da ABD-Çin istikrarının kıymetli olduğu konusunda bir fikir birliği var. İstikrar sorusunu aştığınızda, bağda ‘sırada ne var’ sorusu biraz daha karmaşık hale geliyor ve bu nedenle toplantıdan çıkacak en mümkün sonuç, çok az şey olmasıdır.”

“BU, SAVAŞIN BİTTİĞİ MANASINA GELMİYOR”

Çin-ABD ticaret savaşı Trump’ın birinci devrinde başlamış, lakin geçen yılın nisan ayında Trump’ın tüm Çin mallarına yüzde 34 gümrük vergisi açıkladığı ve “Kurtuluş Günü” olarak isimlendirdiği periyotta bir üst düzeye taşınmıştı.

Çin bu atılıma karşı gümrük vergileri ve ender toprak elementleri ihracatına getirdiği kısıtlamalarla misilleme yaptı. Karşılıklı tırmanan tansiyonda gümrük vergileri yüzde 145’e kadar ulaştı.

Çok yüksek gümrük vergilerinin sürdürülebilir olmadığını fark eden iki taraf, cezalandırıcı ekonomik tedbirlerin birçoğunu durdurarak ticari ateşkes davetinde bulundu.

İki başkan ekim ayında Güney Kore’de bir ortaya gelerek ateşkesi bir yıl daha uzattı.

Çin, Amerikalı çiftçilerden soya fasulyesi almayı taahhüt ederken, ABD gümrük vergilerini yarıdan fazla oranda düşürdü.

Fudan Üniversitesi’nden memleketler arası bağlantılar uzmanı Profesör Zhao Minghao, Çin’in stratejisini şöyle pahalandırıyor:

“Çin’in stratejisi karşılık vererek istikrarı teşvik etmekti. İki taraf bu defa kapsamlı bir ticaret mutabakatı yayınlayabilir. Lakin bu, savaşın bittiği manasına gelmiyor ve muahedenin kaideleri olacaktır.”

Geçen yılki ticari ateşkes büyük sıkıntıların hiçbirini çözmediği üzere, eski nizama dönüş manasına da gelmiyordu.

Çin şu anda ender toprak elementleri ihracatı için istediği vakit sıkılaştırabileceği yeni bir ihracat müsaadesi kuralı uyguluyor. Asya Toplumu Lider Yardımcısı ve eski ABD ticaret müzakerecisi Wendy Cutler, mevcut durumu şu sözlerle tabir etti:

“Geçmiş tepeleri karakterize eden ağır angajman tipi bu sefer eksik. Bu kırılgan bir ateşkes.”

Öte yandan Beyaz Saray tarafından pazar günü yapılan açıklamada, ülkeler ortasındaki ekonomik irtibatın sürdürülmesi emeliyle yeni bir “Ticaret Kurulu” oluşturulmasının planlandığı belirtildi.

“ÇİN’İN TAVRI İNCE BİR FORMDA DEĞİŞTİ”

ABD, gelişmiş bilgisayar çipleri ve bu çipleri üreten makineler üzere ilgili teknolojilerin Çin’e ihracatına yönelik kısıtlamaları Trump’ın birinci misyon müddetinde uygulamaya koymuştu.

Kaliforniya merkezli çip dizayncısı Nvidia, bu eserleri Çin’e ihraç edebilmek için Trump’a baskı yapıyor.

Nvidia’nın kurucusu Jensen Huang, çip satışının Çinli yapay zeka firmalarının Amerikan teknolojisine bağımlılığını artıracağını savunuyor.

Ancak çip ihracatına yönelik artan kısıtlamalar, Çin’i kendi kendine yetme gayesine daha da itebilir. Profesör Zhao, bu konudaki değişimi şu sözlerle aktarıyor:

“Çin’in tavrı ince bir halde değişti; ABD’den gelen gelişmiş çiplere güvenmeye devam etmek yerine yerli çip sanayisini geliştirmeye daha fazla odaklanmış görünüyor.”

“KARŞILIKLI İTİDAL STRATEJİSİ”

Zirveden iki hafta önce Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ile yaptığı telefon görüşmesinde ikili münasebetlerin genel olarak istikrarlı seyrettiğini, fakat Tayvan’ın ilgilerindeki “en büyük risk” olmaya devam ettiğini söyledi.

Çin, perşembe günü Tayvan’ın görüşmelerde en değerli öncelik olacağının sinyalini bir defa daha verdi.

Çin ve Tayvan’ın 1949’daki iç savaşta ayrılmasından bu yana devam eden Tayvan meselesinin çözülmesini bekleyenlerin sayısı hayli az.

Pekin Tayvan üzerinde hak argüman ederken, ada kendi kendini yöneten bir demokrasi pozisyonunda.

Tayvan’ın 2016’da Tsai Ing-wen’i lider seçmesinden bu yana tansiyon daima tırmandı.

Demokratik İlerici Parti (DPP), Tayvan’ın fonksiyonel olarak bağımsız ve kendi başına hâkim bir devlet olduğunu savunuyor.

Pekin, Tayvan hükümetiyle bağlantısı kesti ve son yıllarda adanın yakınlarına neredeyse her gün savaş uçakları ve gemileri göndererek tatbikatlar yapmaya başladı.

Adanın mevcut başkanı Lai Ching-te de DPP’den. Pekin, Lai’yi tekraren eleştirdi ve hatta askeri tatbikatlarına yönelik propaganda görsellerinde onu bir “parazit” olarak tasvir etti.

ABD maddeleri gereği Tayvan’ın kendisini savunabilmesini sağlamakla yükümlü olsa da, resmi olarak stratejik belirsizlik siyasetini sürdürüyor.

Trump’ın yakın vakitte Şi ile Tayvan’a silah satışını görüştüğünü söylemesi, ABD’nin Tayvan’ı destekleyip desteklemeyeceği konusunda yeni sorulara yol açtı. Profesör Zhao, olası bir uzlaşma yerini şu sözlerle lisana getiriyor:

“Olasılıklardan biri, Çin ve ABD’nin bir tıp ‘karşılıklı itidal’ stratejisi benimsemesidir; örneğin, anakaranın Tayvan’ı amaç alan askeri tatbikatlarını azaltması karşılığında Amerikan’ın Tayvan’a silah satışlarının sayısını düşürmesi üzere.”

“ÇİN, EN BÜYÜK TERÖR SPONSORUNU FİNANSE EDİYOR”

Dünya, global ekonomiyi sarsan İran’daki savaşın sona ermesini beklerken, bu çatışmanın görüşmelerde gündeme gelmesi beklenen.

Çin, savaş nedeniyle ABD ve İsrail’i açıkça eleştiriyor. Ayrıyeten, İran ile olan yakın siyasi ve ekonomik bağları göz önüne alındığında, Tahran’ı etkileyebilecek gayriresmi bir arabulucu olarak görülüyor.

Ancak Pekin şu ana kadar temkinli davranarak olaylara derinlemesine dahil olmamayı tercih etti. CSIS analisti Levin, “Çin’in, ABD’nin Orta Doğu’da kendi kendine yarattığı meseleleri çözmek üzere bir niyeti olduğunu sanmıyorum” diyor.

Zirveden birkaç gün önce ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, Çin’e Hürmüz Boğazı’nı açması için İran’a baskı yapması davetinde bulundu.

Fox News kanalına konuşan Bessent, Pekin’in İran petrolü alarak terörizmi finanse ettiğini belirterek şu sert tabirleri kullandı:

“Bakalım Çin biraz diplomasi yapıp İranlıların boğazı açmasını sağlayabilecek mi? İran terörizmin en büyük devlet sponsorudur ve Çin onların gücünün yüzde 90’ını satın alıyor, hasebiyle en büyük devlet terör sponsorunu finanse ediyorlar.”