Nadir Toprak Elementleri Üzerindeki Kontrol Tedbirleri: Çin ve ABD Sanal Rekabette Yeni Gündem

Trump yönetiminin ek tarife tehditlerine rağmen Çin’in nadir toprak elementleri ihracatını sıkı şekilde denetleme kararı, uluslararası yükümlülüklere uygun bir tedbir olarak değerlendiriliyor. Çin Ticaret Bakanlığı, bu tür minerallerin bazı ağır ve orta ağır metallere kadar uzanan uygulamalarda askeri ve sivil amaçlı kullanımlarını göz önünde bulundurarak, ihracat kontrolünün yasalara uygun ve meşru bir tedbir olduğunu vurguluyor. Söz konusu tedbirlerin amacı, küresel barış ve istikrarı korumak, silahların yayılmasını önlemek gibi uluslararası sorumlulukları yerine getirmek olarak da dile getiriliyor. Kontrol, ihracat yasağı olarak değil, denetimli bir süreç olarak tanımlanıyor; sivil taleplerin onay süreçlerinde gerekli destek ve kolaylık sağlanacağı belirtiliyor.

ABD tarafı ise bu açıklamalara yönelik eleştirilerini ifade ederken, tarife ve ihracat kontrollerinin uzun süredir güvenlik kaygılarıyla ilişkilendirildiğini ve özellikle yarı iletkenler ile diğer teknolojiler üzerinde sıkı bir denetim uygulandığını hatırlatıyor. ABD’nin ihracat kontrol listesinde binlerce ürün bulunduğu ve Çin’in ise bu sayıların biraz üzerinde kaldığına vurgu yapılarak, uygulamaların küresel tedarik zincirinin güvenliğini ve istikrarını bozabileceği kaydediliyor. Bu durum, iki ülke arasındaki ekonomik ve ticari ilişkilere yönelik endişeleri artırıyor.

Başkan Trump’ın Çin’e yönelik politikalarının kırılganlık yaratmaması için dikkatli olunması gerektiğini belirttiği bir dönemde, tarife savaşı ihtimalinin halen söz konusu olup olmadığı tartışılıyor. Açıklamaya göre, şu aşamada tarife savaşı istemiyoruz; ancak bunları da küçümsemiyoruz. Çin’in tutumunun sürmesi halinde yüksek oranlı ek tarifelerin uygulanabileceği ve bazı kritik yazılımların ihracatının durdurulabileceği belirtiliyor. ABD’nin Madrid’deki tarife görüşmelerinin ardından gelen süreçte Çin’e yönelik yeni kısıtlayıcı adımlar attığına dair bilgiler paylaşılıyor; bu adımlar arasında yeni denetim zorunlulukları ve denetimlerin artırılması, bazı Çinli şirketlerin ihracat kontrolü listesine eklenmesi ve denizçilik ile lojistik sektörlerinde başlatılan soruşturmalar bulunuyor. Bu adımlar, karşı tarafın çıkarlarına zarar verdiği ve ikili ekonomik işbirliği atmosferini olumsuz etkilediği vurgulanıyor.

Nadir toprak elementleri konusunda Çin’in 9 Eylül’de yaptığı yeni kısıtlamalar, bu minerallerin çıkarılması, eritilmesi, ayırma süreci ve mıknatıs malzemelerinin üretimiyle ilişkili teknolojilerin ihracatını kapsıyor. Ayrıca, nadir toprakları işleyen tesislerde montaj hatları, bakım ve güncelleme işlemlerine ilişkin teknolojilerin transferine de kısıtlamalar getiriliyor; dışarıdan ithal edilen nadir topraklı ürünlerin lisansla ihracatı için gerekli şartlar da sıkılaştırılıyor. Listelere yeni mineraller eklenirken, batarya ve süper sert metal içeren bazı ürünlere yönelik kısıtlamalar da uygulanıyor.

APEC Zirvesi öncesi gelişmeler açıklama, ABD-Çin arasındaki tarife müzakerelerinin sürerken iki ülke liderlerinin Güney Kore’deki APEC Zirvesi kapsamında yüz yüze görüşmeyi planladığı bir döneme denk geldi. Çin, ABD’nin çip başta olmak üzere teknolojiye yönelik sınırlamalarına karşılık vererek, nadir topraklarda küresel arzın büyük bölümünü kendisinin karşıladığı gerçeğini kullanıyor ve buna karşı kimyasal ve teknolojik kontrol mekanizmalarını devreye alıyor. Özellikle 2024 sonlarında Çin’in nadir topraklarının ihracatında yaptığı değişiklikler, küresel pazar dinamiklerini doğrudan etkiliyor.

Küresel üretimde Çin’in rolü USGS verilerine göre 2024 yılında dünya çapında nadir toprak üretimi 390 bin ton olurken, bu miktarın 270 bin tonu Çin’den geliyor. Çin’in üretimdeki payı yaklaşık yüzde 69 ve küresel pazarın yaklaşık yüzde 85’ine ulaşan işleme kapasitesi, küresel arz güvenliğini en kritik operasyonlardan biri haline getiriyor. Bu durum, Çin’in ihracat kontrolleriyle küresel pazarda belirleyici bir konum elde etmesini pekiştiriyor.