“Osmanlı Tarih Literatürü” araştırmacıların istifadesine sunuldu

İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA) bünyesinde, Osmanlı tarihçiliği aldakikalar içindeki en kapsamlı çalışmalardan biri olarak hazırlanan “Osmanlı Tarih Literatürü” isimli altı ciltlik eser araştırmacıların istifadesine sunuldu.

Geniş bir coğrafyada ortaya konulmuş telif ve çeviri tarih yapıtlarını, bu yapıtların müelliflerini ve entelektüel bağlamlarını tasnif eden yapıtın tanıtım toplantısı Cağaloğlu’ndaki IRCICA Genel Yöneticilik binasında gerçekleştirildi.

Toplantıya katılanlar, İslam tarihi ve Osmanlı tarih yazımı alanlarında uzmanlaşmış araştırmacılar Mehmet Serdar Bekar ve Veysel Bulut tarafından hazırlanan, editörlüğü Prof. Dr. Cengiz Tomar tarafından yürütülen yapıtı inceleme imkanı buldu.

“Herkesin istifade edeceği çok varlıklı bir kaynak”

Açılışta konuşma yapan IRCICA Lideri Prof. Dr. Mahmud Erol Kılıç, uzun yıllar emek vererek kitabı hazırlayan Mehmet Serdar Bekar ve Veysel Bulut’un yapıtın gerçek kahramanları olduğunu söyledi.

Prof. Dr. Kılıç, eserin 13 binden fazla yazma yapıta müracaat edilerek oluşturulduğunu belirterek, “Her istikametiyle iktisat tarihçilerinin, tasavvuf tarihçilerinin, siyasi tarihçilerin, kuruluş tarihçilerinin herkesin istifade edeceği çok varlıklı bir kaynak oldu.” değerlendirmesini yaptı.

Çalışmanın ilim dünyasında yerini bulduktan sonra İslam Araştırmaları Merkezi’nin (İSAM) “İslam Ansiklopedisi” üzere elektronik ortamda da erişime açılmasının planlandığını aktaran Kılıç, “Bu çalışma bir tefekkür kitabı değil, bir müracaat kitabı olduğu için araştırmacıların istifadesine sunmak üzere, elektronik versiyonunu da inşallah bir yıl içerisinde hazırlamayı düşünüyoruz. Böylelikle elektronik ortamda da beşerler arama tuşuna basarak, bu kitabın içerisinden şahıs ismi, bölge ismi üzere aradıkları her bilgiyi bulabilecekler.” tabirlerini kullandı.

“Çalışma bir külliyat niteliği taşıyor”

Eseri hazırlayanlardan Mehmet Serdar Bekar, çalışmada Osmanlı Devleti’nin karar sürdüğü vakit ve taban zarfında, tarih konusunda kaleme alınmış telif yahut çeviri yapıtlardan ve müelliflerinden, kronolojik bir tertipte bahsedildiğini anlattı.

Mehmet Serdar Bekar, “Altı yüz küsur yıllık uzun bir vakit diliminde, üç kıtaya yayılmış, çok geniş bir coğrafyada tarih konusunda yazılmış ve günümüze metinleri yahut en azından isimleri, kütüphaneler, kataloglar, biyo-bibliyografi kaynaklar yoluyla ulaşmış ve bizim de bu kaynakları tarayarak tespit edebildiğimiz yazma ve baskı, bütün kitap, risale ve makaleler bu çalışmaya alınmıştır. Bu bağlamda çalışmanın bir külliyat niteliği taşıdığı söylenebilir.” dedi.

Osmanlı Devleti’nin siyasi tarihinin, külliyatın en kritik kısmını oluşturduğunu vurgulayan Bekar, çalışmada farklı disiplinlerde şahsen tarih biliminin sorgulandığı yapıtların yer aldığı bilgisini paylaştı.

Yazılan yapıtların çoğunluğunun Türkçe ve Arapça olmakla birlikte, Osmanlı toplumunda yaşayan öteki kavimlerin lisanlarından yapıtların de tespit edildiğini belirten Bekar, şunları kaydetti:

“Müelliflerin ve yapıtların Osmanlı kimliklerini tespit için, bilhassa bölgenin Osmanlı hakimiyetinde olduğu mühlet temel alınmış, bu müddet haricinde kalan eserler çalışmaya dahil edilmemiştir. Bunun tek istisnası, Osmanlı’nın son periyodu hakkında, cumhuriyet zamanında yazılmış, şahsen yazanın kendi anılarından, izlenimlerinden yahut tuttuğu günlüklerden oluşan, velev ki yeni harflerle basılmış olsun, anılar, anı ve günlükler de sürekliliğin, devamlılığın gösterilmesi açısından çalışmaya dahil edildi. Müelliflerin kimlik tespitinde ve biyografilerinin yazılmasında, bugüne kadar çeşitli lisanlarda kaleme alınmış ansiklopediler, biyo-bibliyografik eserler, hatırat üzere çeşitli kaynaklar kullanıldı. Bunun ydakikalar içinde, haklarında bu şekil yapıtlarda hiçbir bilgi verilmemiş şahıslar için, Osmanlı arşivi en kritik bilgi kaynağımız oldu. Meşihat arşivi, öbür birtakım kurum arşivleri, bilhassa vefat tarihleri için birtakım gazetelerin dijital arşivlerinden faydalanıldı. Birkaç müellifin vefat tarihini öğrenmek için de hayattaki akrabalarıyla bağlantı kurduk.”

Bekar, “Osmanlı Tarih Literatürü’nde 4 bin 351 müellif ve 13 bin 335 eser tespit edildi. İncelenen yazma yapıtların tespit edilebilen nüsha sayıları 22 bin 18 oldu. Bu nüshalar yurt içinde ve dışında yer alan 470 farklı koleksiyondan tespit edildi. Bu koleksiyonların İstanbul‘da bulunanlarının birçoğu şahsen gidip incelendi. İstanbul haricindekiler ise bir kısım kütüphane kataloglarından, biyo-bibliyografik yapıtlardan ve dijital ortamlardan incelendi.” diye konuştu.

“Eserin her cildi titiz bir çalışmanın neticesidir”

Eseri hazırlayanlardan Veysel Bulut, geniş hacimli çalışmanın hazırlık safhasının 2017’de başladığını, uzun yıllara yayılan ağır bir emeğin eseri olarak ortaya çıkan ansiklopedik yapıtın ilim dünyasına kazandırılmış olmasından büyük memnuniyet duyduğunu söyledi.

Eserin tamamlanmasına katkıda bulunanlara teşekkür eden Bulut, “Bu hacimde bir eser hazırlarken ona materyal toplamak ve toplanan materyale ulaşmak yalnızca mesai saatleri ortasındaki vakit dilimi içinde çalışarak yapabileceğiniz bir iş değildir. Süleymaniye Kütüphanesi’nde birden fazla vakit gece geç vakitlere kadar çalıştık. Pandemi sırasında kütüphane tarafından şahsıma özel bir çalışma sistemi sağlandı. Böylelikle bütün hafta boyunca çalışmaları sürdürme imkanı buldum.” tabirini kullandı.

Bulut, nüshaların karşılaştırılması sırasında her yapıtın biyografik kaynaklarının tarandığını, literatürde yahut kütüphane kataloglarında yer alan yanılgılı bilgilerin düzeltildiğini belirterek, “Eserin her cildi yıllara yayılan emeklerin, fedakarlığın ve birlikte yürütülen titiz bir çalışmanın sonucudur. Bugün burada bu emeğin ilim dünyasına kazandırılmış olmasını görmek hepimiz için farklı bir mutluluktur. Hepinize teşekkür eder, yapıtın araştırmacılar için verimli bir müracaat kaynağı olmasını dilerim.” dedi.

“Çalışma bir geleneğin devamı halinde hazırlandı”

Açılış konuşmalarının akabinde yapıta ait değerlendirmelerini paylaşan Prof. Dr. Mehmet İpşirli, “Daha evvel IRCICA bilim literatürüne bir başlangıç yapmıştı. Bu çalışma da bir geleneğin devamı biçiminde hazırlandı.” dedi.

“Bu cins çalışmalar güç ve mayınlı bir tarlaya girmek gibidir”

Prof. Dr. Abdülkadir Özcan da emeği geçenlere tebriklerini sunmak istediğini belirterek, “Bir sefer bu çeşit çalışmalar güç ve mayınlı bir tarlaya girmek üzeredir. Çünkü eksiksiz yapmanın imkanı yoktur diyebilirim. Organizma üzeredir ve daima yenilenmesi gerekir.” görüşünü paylaştı.

Esere ait bilgiler veren Özcan, “Benim bu çeşit yapıtlarla müsabakam öğrencilik yıllarına uzanır. Ben Arap-Fars kökenliyim, daha sonra tarih kısmına geçtim. Tarih kısmına geçerken de o vakitler bir baraj dersi olan bibliyografya dersleri bir üst sınıfa geçmek için kuraldı. Eski çağ, yeni çağ, orta çağ, yakın çağ ve bibliyografya alanı derslerini vermeniz gerekirdi.” halinde konuştu.

Ömrü altı yüz yılı aşan bir Osmanlı Devleti’nin her bölgesinden yazma yapıtlara ulaşmanın kolay olmadığını altını çizen Özcan “Bu bizim eksiğimizdi. Evet biz yaptığımız çalışmalarda daha çok İstanbul merkezli yahut Anadolu Rumeli merkezli çalışmalar üzerinde dururduk. Asya, Afrika’da yapılmış çalışmaların dünya yazmalarının da burada bulunması beni keyifli etti. Hatta yaptığım birtakım çalışmalar, yazdığım kimi makale ve hususlarda buna baktıktan sonra eksiklerimi gördüm. ve birtakım yazılarımı güncellerken çabucak kullanmaya başladım. Bu tarafıyla sahiden tekrar takdir ve tebriklerimi belirtmek isterim.” diye konuştu.

“Türkçeyi bilim lisanı yapan Osmanlıdır”

Afyoncu, IRCICA’nın astronomi, matematik, coğrafya üzere çeşitli alanlarda eserler yayınlayarak literatüre büyük katkılar sağladığını belirterek, “Türkçeyi bilim lisanı yapan Osmanlıdır. Biz bunu IRCICA’nın yayınladığı yapıtlardaki istatistikler sayesinde net ispat ediyoruz. Çünkü bakıyorsunuz aşikâr bir devirde Arapça Farsça gelen kitaplar 16. yüzyıldan itibaren Türkçeleşiyor. IRCICA’nın o derlemesi olmasaydı bizim o kelamımızı de, o konuyu anlatmamız da mümkün olmazdı.” dedi.

Eserin kataloglama konusunda kritik bir el kitabı olduğunu, büyük emeklerle hazırlandığını lisana getiren Afyoncu, “Yapılan devasa, çok büyük bir iş. Bir an evvel dijitale de açılırsa bu da hem yapıtın yenilenmesini sağlayacak hem de istifade alanlarını genişletecektir.” görüşünü paylaştı.

Eser hakkında

IRCICA tarafından yayımlanan “Osmanlı Tarih Literatürü” isimli altı ciltlik eser, Osmanlı Devleti’nin altı yüz yıllık tarihi süreci boyunca, kıtalar ortası bir coğrafyada kaleme alınmış tarih yazımına dair açıklamalı bir biyo-bibliyografyayı bir ortaya getiriyor.

Çalışma, 14. yüzyıl başlarından 20. yüzyıl başlarına kadar Anadolu, Balkanlar, Doğu Avrupa, Kafkasya, Kırım, İran’ın batısı, Orta Doğu ve Kuzey Afrika üzere geniş bir coğrafyada ortaya konulan telif ve çeviri tarih yapıtlarını, bu yapıtların müelliflerini ve bağlı oldukları entelektüel bağlamları sistematik biçimde tasnif ediliyor.

Eserde yer alan bilgiler müellif ismi ve eser başlığının yanı sıra ilgili metinlerin içeriği, devri, lisanı, konusu, yazma nüshaları, baskıları, öbür lisanlara çevirileri ve varsa öbür kaynaklarla münasebetleri üzere çok istikametli açıklamalarla destekleniyor.

Kapsanan yapıtların büyük bir kısmı Osmanlı siyasi tarihine dair olmakla birlikte İslam tarihi, dünya tarihi, niyet tarihi, kent tarihi, arkeoloji, nümismatik, hatırat ve seyahatnameler üzere farklı disiplin ve tiplerde tarihle direkt yahut dolaylı biçimde bağlı yapıtları de içeriyor.