Savaş Altında Sinema… Filistinli Direktör Masharawi: “Gazze’nin Sesini Dünyaya Taşıyoruz”

Haber : Hilal SOLMAZ

(İSTANBUL) – Filistinli direktör Rashid Masharawi, 15. Memleketler arası Cürüm ve Ceza Film Festivali‘nde heyet üyesi olarak İstanbul’a geldi. 77. Cannes Film Festivali‘nde, çadır gösterimleriyle Gazze‘nin sesini duyuran Masharawi, “From Ground Zero” sinemasının şiddetli sürecini ve Gazze halkının yaşadıklarını ANKA Haber Ajansı’na anlattı.

Bu yıl 15. yaşını “Yaşam Hakkı” temasıyla karşılayan Memleketler arası Cürüm ve Ceza Film Festivali‘nde heyet üyesi olarak İstanbul’da bulunan Filistinli direktör Rashid Masharawi, mayıs ayında düzenlenen 77. Cannes Film Festivali‘nde Gazze’nin sesini duyurmak için verdiği çabaya değindi.

Masharawi, “From Ground Zero” projesinin 22 kısa sinema ve belgeselden oluştuğunu ve savaş şartlarında çekilen bu sinemalarla medyanın tek taraflı bakışına karşı çıktığını vurgulayarak, “Bizim toplum olarak hayatımız 7 Ekim’de başlamadı. Bir tarihimiz, kültürümüz, kimliğimiz ve sinemamız var” diyerek Filistin sinemasının hayatta kalma, direniş ve kimlik uğraşının bir aracı olduğunu vurguladı.

“Two From Ground Zero” sinemasının imal süreciyle başlayalım. Bu proje nasıl gün yüzüne çıktı ve süreç nasıl ilerledi?

“Biliyorsunuz, From Ground Zero toplam 22 kısa sinemadan oluşuyor. Her biri 4 ile 6 dakika ortasında değişiyor ve biz tüm bu sinemaları tek bir gösterimde, yaklaşık 1 saat 40 dakikalık bütünlüklü bir üretim olarak sunuyoruz. Sinemaların tamamı Gazze’deki savaş sırasında, son derece şiddetli şartlar altında çekildi. 2024’ün birinci yarısından kelam ediyorum. Bu teşebbüsün akabinde tıpkı isimle, 10 uzun metraj belgeselden oluşan diğer bir proje daha hayata geçirdik. Bu 10 belgeselin 8’i şu anda şenlikte gösteriliyor. Benim için çıkış noktası çok açıktı; anlatılmamış kıssaları ortaya çıkarmak istedim. Yalnızca ferdî hikayelere odaklanmayı ve sanatsal açıdan hakikaten sinema yapmayı, yani mümkün olan en düzgün sinemaları üretmeyi amaçladım, elbette fevkalâde derecede sıkıntı şartlar altında. Çünkü birlikte çalıştığım beşerler için öncelik sinema yapmak değil, hayatta kalmaktı. Yiyecek, ilaç bulmak, inançlı bir yer aramak zorundaydılar. Daima sevdiklerini kaybeden insanlardı; ailelerinden, arkadaşlarından bahsediyorum. Birçok kendi konutunu de kaybetmişti.

Toplam 20 sinema yaptığımızı düşünürseniz ve her sinemada 5- 10 kişi çalıştığını hesaplarsak, savaş sırasında Gazze’de sinema üreten 100–200 kişilik bir takımdan kelam ediyoruz. Bu şartlarda hem From Ground Zero gün yüzüne çıktı hem de sonrasında ürettiğimiz 10 belgesel. Bu imal süreci dünyanın rastgele bir yerindeki sinema üretim süreçlerine hiç benzemiyordu. Çok sonlu ekipmanlarımız vardı, profesyonel ses ve manzara teknisyenlerine sahip değildik. Büyük bir bütçemiz yoktu. Zati paranız olsa bile orada pek bir şeye deva olmuyor.

Ve o periyotta savaş tüm şiddetiyle devam ediyordu…

Evet. En büyük meselelerimizden biri insanları imajın ne kadar kritik olduğuna ikna etmekti. Sinema çok kritik. Evet, ekmeğe muhtaçlığımız var fakat öykülerimizi paylaşmaya ve savaşı durdurma uğraşına katılmaya da muhtaçlığımız var. Dünyaya, yalnızca birer sayı olmadığımızı anlatmamız gerekiyordu. Biz insanız; isimlerimiz, ailelerimiz, çocuklarımız, gözlerimiz var. Hayatı seviyoruz ve öykülerimiz var. Çünkü sinemalarımızın kimileri komik, kimileri dansla ilgili, kimileri ise büsbütün hayat üzerine. ve bu bir seçki. Kurmaca sinemalarımız var, belgesellerimiz var, deneysel sinemalar, animasyonlar ve hatta kukla (Marionette) filmleri… Hepsi “From Ground Zero” çatısı altında birleşiyor. Bu sinemalar tıpkı vakitte şunu söylüyor; bizim toplum olarak hayatımız 7 Ekim’de başlamadı. Bir tarihimiz var, bir kültürümüz var, bir kimliğimiz var ve bir sinemamız var.

Bu projeyle Gazze halkının günlük ömrüne farklı bir bakış açısı sunmayı amaçladınız. Kıssayı sırf fedakarlık ya da gözyaşı üzerinden anlatmaktan bilhassa kaçındınız. Bu yaklaşım, bölgenin medyada temsil ediliş biçimini genel olarak değiştirdi mi? Ne üzere farklılıklar yarattı?

Bu projenin farkı, tüm klişelere karşı duran bir çalışma olması. Gazze’den, üstelik savaş sırasında çekilmiş sinemalar geldiğini duyduğunuz anda aklınıza çabucak bombalamalar, şehitler, ambulanslar, duman, ağlayan beşerler geliyor. Biz bunların hepsini haberlere bıraktık. Bunlarla ilgilenmedik. Biz anlatılmamış öykülere yöneldik.

Bence bu proje pek çok insanı şaşırttı çünkü beklenmeyen hususlara dokunuyor. Birebir vakitte savaşın ortasında yaşayan insanların günlük hayatındaki küçük detaylara yaklaşmayı da sağlıyor. Burada kritik olan bizim Filistinli olmamız değil; bu her yerde, her toplumda geçerli olabilir. Çünkü çocuk her yerde çocuktur, bayan her yerde bayandır. Suçsuz beşerler dünyanın her yerinde insanlık dışı durumlarla karşı karşıya kalıyor.

Peki bu yaklaşımın bu türlü bir tesiri oldu mu? Medyanın bakış açısını değiştirdi mi? ya da ortaya çıkan fark tam olarak ne oldu?

Dünyada İsrail’in büyük bir kampanyası vardı; herkesin hatalı olduğunu, insanların başlarını kestiğini, bayanlara tecavüz ettiğini söylüyorlardı. Bu süreç çok vakit alıyor çünkü çabucak Amerika, İsrail’i para ve silah ile destekliyor; İngiltere, hatta Fransa… Herkes gidip ‘İsrail’in kendini savunma hakkı var’ diyor. Lakin kimse bu projelerle yahut öbür insanların yaptığı projelerle ortaya çıkan yansıyı, intikamı, insanlara yansıyan tesirleri ele almıyor. Bu projeler, dışarıdaki insanların farkındalığını da etkiliyor. Onlar da bizim üzere insan. Yalnızca Filistinlileri Gazze’de öldürmüyorlar; Gazze’de insanlığı öldürüyorlar. Hasebiyle her insan, nerede olursa olsun, Gazze’de bir insan olarak kendini savunmalı. Bence bu, insanların farkındalığını değiştirdi. Bu yüzden görüyoruz ki, savaş iki yıl boyunca devam etse bile ikinci yıl daha fazla şov oluyor ve beşerler yorum yapmaya, konuşmaya, değişim talep etmeye, Filistin’i tanımaya, savaşı durdurmaya cüret ediyor. Lakin bu vakit alıyor. ve süreç hala devam ediyor.

Daha evvel Londra’da bir röportaj yaptınız. “Sinema, hafızayı koruyabilir ve Filistinlileri ayakta tutabilir. Çünkü sinemalar, hayaller ve fikirler üzeredir; kimse hayalleri ve fikirleri işgal edemez”. Siz bunu söylediniz ve ben de bunu sorarak devam etmek istiyorum; Sinemanın Filistin’i ve Gazze’yi göstermek konusundaki rolü vakit içinde nasıl evrildi? İkincisi, bu durumun fark edilmesi neden lakin sonradan oldu? ve siz bunun hakkında ne düşünüyorsunuz?

Şunu söylemek istiyorum; ben sinemaya hakikaten inanıyorum. 40 yılı aşkın bir müddettir sinema yapıyorum, tahminen biraz daha uzun, direktör olarak. Sinemalarım Cannes, Berlin, Venedik’te gösterildi; büyük kanallarla dağıtımlar yaptık, birçok ödül aldık, vs. Lakin ben hakikaten inanıyorum ki sinema bizi koruyabilir. Sinema, topraklarımızda kalmamıza yardımcı olabilir, bizi savunmamızı da mümkün kılabilir. Daha evvel de söylediğim üzere, kimse sinemayı işgal edemez. Hiç kimse hayalleri, kanıları, fikirleri, sevgiyi, hisleri, hisleri işgal edemez. Toprağı işgal edebilirler, yaptılar. Kenti yok edebilirler, yaptılar. Binlerce insanı öldürebilirler, yaptılar. Ancak Filistinliler hala orada. Hala yaşıyoruz, hala hayal kuruyoruz, hala sinema yapıyoruz. Devam edeceğiz. Diğer seçeneğimiz yok. Çünkü bu bir iş değil; iş yürümezse kapatıp ‘tamam, pes ettik’ diyebileceğimiz bir durum değil. Hayır, hayır, hayır. Bu bizim hayatımız. Sinema bizi koruyabilir, yalnızca mağdur ya da kahraman olarak değil; toplum olarak, kültüre ve sanata sahip beşerler olarak sunabilir, dediğiniz üzere.

Daha evvel Filistinli beşerler sinemayı kullanmıyordu, lakin artık medya ve toplumsal medyayı kullanıyorlar. Pekala sinema bu manada geç mi kaldı, yoksa öbür bir nedeni mi var?

Filistin’de mi? Çünkü biz öteki devletler üzere bir devlet değiliz. Bu yüzden sinemamız yok, bir sinema sanayimiz yok, her yıl muhakkak sayıda sineması destekleyen bir sinema fonumuz yok. Sinema yapmak daha çok ferdî projelerle gerçekleşiyor. Birtakım beşerler sinemayı seviyor, sinema yapmayı seviyor, Filistin kıssalarını anlatmayı sürdürüyorlar. Ancak Filistin sinemalarından ve Filistin sinemasından hakikaten memnunum ve mutluyum. Artık yeni bir jenerasyon var; genç bayanlar ve erkekler sinema yapıyorlar. Sinemayı, politik öykülere dayalı olarak ya da yalnızca dayanışma talep etmek için yapmıyorlar. Çünkü biz mağduruz. İşte bu yüzden Filistin sineması büyük şenliklerde ve müsabakalarda yer alabiliyor. Mükafatlar alabiliyor; bunu yalnızca hususları nedeniyle değil, sinema imali kalitesi nedeniyle alıyorlar. Sinemayı, yapıyı, anlatıyı, çekimi, kurguyu, sinemanın sanatını düşünüyorlar. Bu çok kritik.

Eskiden bu mümkün değildi. 1982’ye kadar büyük savaşlar oldu, 1987’de büyük bir intifada meydana geldi, 1990’da Oslo Anlaşması… Bu devir boyunca sinema yapmak mümkün değildi. O vakitler daha çok haber vaktiydi ve çok az kişi sinema yapmaya çalışıyordu. Ben de onlardan biriydim; sinema yapmaya ve dünyaya Filistinli direktörler olarak orada olduğumuzu göstermeye çalışıyordum. Sinemayı seven, sinemaya tutkusu olan beşerler her yerde vardır. ve fırsat bulduklarında Filistin’de de vardırlar; bu, Filistin’den çok sinemaya olan ferdî bağlılıklarıyla ilgilidir. Biliyor musunuz, İsrail işgali altında mağdur olmak ya da hak sahibi olmak sinema yapmanıza yardımcı olmaz, sizi sinemada bir yere götürmez. Ehil bir direktör olmak, düzgün sinemalar yapmak ve bunları uygun platformlarda göstermek Filistin’e yardım eder. Mevzu savaş yahut siyaset ile ilgili olmasa bile, rastgele bir kıssa olabilir. Evvel bir direktör olmalısınız, sonra Filistinli.

1995 yılında Cannes Film Festivali‘ne katılan birinci Filistinli direktörsünüz. 2024’te ise Cannes’da From Ground Zero sinemasını gösterdiniz ve sinema salonu yerine çadırları tercih ettiniz. Bunu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Benim için hayal kırıklığı oldu; çünkü Cannes Sinema Şenliği ve basın toplantısında, bu bahisle resmi olarak ilgilenmek istemediklerini açıkladılar. ‘Filistinlilerle ilgilenmiyoruz’ demediler, lakin bölgedeki politik durumla ilgilenmek istemediklerini söylediler. Üstelik bu sırf Gazze ile ilgiliydi. Bu benim için çok açıktı. Cannes’ın Gazze’ye gitmesini isterdim. Fakat Cannes’ın Gazze’ye gitmek istemediğini öğrenince, ben de Gazze’nin Cannes’a gitmesi gerektiğine karar verdim.

Bu yüzden Cannes’da resmi olarak değil, Refah’taki üzere, Gazze’deki üzere kendi gösterimlerimiz, kendi sesimiz, kendi basın bültenimiz ve kendi grubumuzla oradaydım. Sinemaları nitekim gösteren, Gazze’den gelen direktörler Cannes Sinema Şenliği’nde sinemalarını sunuyordu. Çünkü Cannes tertibinin bizim var olup olmayacağımıza karar vermesini beklemiyordum. Biz ilgilenmek istiyorduk ve bu yüzden fikir şu oldu: ‘Cannes gitmek istemiyorsa, Gazze Cannes’a gidecek.’ Benim için bu, sürecin sonunda daha da özel bir mana kazandı. Çünkü orada yalnızca Cannes için bir süs üzere bulunmuyorduk; basına ‘Bizde Filistinliler de var’ demek için şov yapmıyorduk. Hayır, biz Filistinliler olarak oradaydık. Sinemaları, vakti, yeri ve her şeyi kendimiz seçtik. Bu benim için çok daha kritikydi.

Ardından tıpkı From Ground Zero projesiyle Toronto Sinema Şenliği’nde resmi seçkiye girmeyi başardık. Sonra, geçen yıl, 2024’te Oscar kısa listesine alındık. Bu da Fransa, Amerika, İngiltere ve birçok ülkede geniş bir dağıtım ağına ulaştığımız manasına geliyor. Çünkü biz ısrar ettik ve kararlıydık. Lakin tüm bunlardan evvel sinema üretmemiz gerekiyordu. Sinema yapmamız gerekiyordu. Sinemalarla gelmek zorundaydık.”