Erzurum’un Çoban Köpekleri: 1938’deki Diplomatik Yazışma Gün Yüzüne Çıktı

Türkiye Lisan ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi Taner Özdemir, 1938 yılına ilişkin son derece enteresan bir diplomatik yazışmayı arşivlerden çıkararak gün yüzüne çıkardı. Dokümanda, Amerikan Ziraat Nezareti’ne ikram edilmek üzere Erzurum havalisinden özel olarak seçilip satın alınan çoban köpeklerinin İstanbul’daki Aygır Deposu’na gönderilmesi ve oradan teslim edilmesi süreci detaylı biçimde anlatılıyor.

1938 yılına tarihlenen dokümanda, Erzurum’un çoban köpeklerinin bilhassa tercih edilme sebebi olarak dayanıklılıkları, zekaları, sürü idaresindeki marifetleri ve sert iklim şartlarına ahenkleri öne çıkıyor. Bu nitelikler, Erzurum’un uzun yıllardır bilinen hayvancılık kültürünün, milletlerarası seviyede dahi dikkat çektiğini gösteriyor. Amerikan Ziraat Nezareti’nin talep ettiği köpeklerin bilhassa Erzurum yöresinden satın alınması, bölgenin yetiştirici kimliğinin 20. yüzyılın birinci yarısında bile ne kadar güçlü olduğunu kanıtlıyor. Yazışmada, köpeklerin Aygır Deposu’na ulaştırılmasının akabinde süreç hakkında Amerikan Büyükelçiliğinin resmen bilgilendirildiği tabir ediliyor. Buna karşılık elçilikten gelen notada, Amerikan Ziraat Nezareti’nin çoban köpeklerini Amerika’ya taşımak için “American Export Line” ile anlaşmak üzere olduğu, uygun vapur bulunduğunda Türk makamlarının haberdar edileceği belirtiliyor. Bu söz, hayvan naklinin dahi devrin diplomatik bağlantılarında önemli bir prosedür gerektirdiğini ortaya koyuyor.

Zorlu iklim şartlarına dayanıklılar

Söz konusu doküman, sırf bir nakliye yazışması olmanın ötesine geçerek, Erzurum’un yetiştiricilik ve hayvancılık kültürünün memleketler arası bir diplomatik ikram düzeyine yükselmiş olduğunu gözler önüne seriyor. Şiddetli iklim şartlarına sağlam, sürüyü muhafaza ve yönlendirme konusundaki üstün özellikleriyle bilinen Erzurum çoban köpekleri, böylelikle 1938’de Türkiye’nin Amerika ile kurduğu ilgilerde kendine has ve dikkat cazip bir rol üstlenmiş oluyor. Taner Özdemir’in ortaya çıkardığı bu evrak, Erzurum’un tarih ve kültür atlasına yeni bir boyut daha ekliyor. Özdemir, Erzurum’un yakın periyot tarihine ait bu çeşit dokümanların, hem akademik araştırmalar hem de mahallî tarih çalışmaları açısından kritik ipuçları sunduğunu belirtiyor. Ayrıyeten yürüttüğü arşiv çalışmalarının devam ettiğini ve Erzurum’un bilinmeyen istikametlerini aydınlatacak daha pek çok dokümanın gün yüzüne çıkarılacağını söz ediyor. Bu 1938 tarihli diplomatik yazışma, Erzurum’un sırf coğrafik pozisyonuyla değil; hayvan yetiştiriciliği, kültürel birikimi ve özgün bedelleriyle de milletlerarası münasebetlerde yer bulduğunu gösteren az örneklerden biri olarak dikkat çekiyor. – ERZURUM