Prof. Dr. Nevzat Tarhan: “Baskı kültüründe zeki fakat tembel insan çoktur!”

Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, ödül-ceza psikolojisi konusunu kıymetlendirdi.

İnsan beyni aldığı eğitime nazaran yansısını değiştirir

Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, insan beyninin ödül-ceza sistemine verdiği yansıların hayvan beyninden farklı işlediğini belirterek, çağdaş eğitim anlayışında içsel motivasyonun ön plana çıkarılması gerektiğini söyledi.

Hayvan beyninin cezaya daha evvel reaksiyon verdiğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “İnsan beyni aldığı eğitime nazaran yansısını değiştirir. Çok cezayla yetiştirilmişse cezaya daha erken reaksiyon verir; mükafata ise daha sonra karşılık verir. İnsan bunu değiştirebiliyor, yorumlayabiliyor. Hayvanda ise ceza reaksiyonu daha süratlidir. Beyinde negatif olaylara reaksiyon, müspet olaylara reaksiyona nazaran altı misli daha fazla ve süratlidir.” dedi.

EEG testleriyle bu durumun ölçüldüğünü söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Beyin negatif uyaranlara 50 milisaniye içinde reaksiyon verirken, olumlu uyaranlara reaksiyon için 300 milisaniye gerekir. Yani beynimiz olumsuz bilgiyi olumluya nazaran yaklaşık 6 kat daha süratli algılıyor.” dedi.

Serotonin süreci ödüllendirir, mana katar

Modern nörobilimde “ödül-ceza” yerine “ödül ve kaçınma yolakları” tarifinin kullanıldığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Köpeğe yeterli davranış için şeker vermek, berbat davranış için cezalandırmak işe fayda. Fakat insan beyninde yalnızca dopamin sistemiyle, dışsal motivasyonla ilerlemek kişiyi geçersiz davranışlara sürükler. Çağdaş anlayış diyor ki, yalnızca dopamin değil; serotonin sistemini de çalıştırın. Çünkü serotonin süreci ödüllendirir, mana katar.” diye konuştu.

Süreci ödüllendirin, içsel motivasyon gelişsin

Prof. Dr. Tarhan, insanın karakter ve sorumluluk şuurunun, dışsal ödüllerle değil süreç odaklı eğitimle geliştiğine işaret ederek, “Bir beşere daima ‘şunu yap, al ödül; bunu yap, al destek’ derseniz, içsel motivasyon gelişmez. Daima oburunun gözüne bakan, müdür varken çalışan, denetim edilmediğinde kaytaran beşerler yetişir. Halbuki insanın özerklik duygusu gelişmeli, yalnız kaldığında da doğruyu yapabilmeli.” sözünde bulundu.

Çocuklukta öğrenilen davranışlar tekrarla kişilik haline gelir 

İnsan kişiliğinin sırf üçte birinin genetik olduğunu, geri kalanının ise epigenetik yani öğrenilmiş alışkanlıklardan oluştuğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Çocuklukta öğrenilen davranışlar tekrarla kişilik haline gelir. 6 hafta tekrarlarsanız alışkanlık, 6 ay tekrarlarsanız kişilik olur. Epigenetik düzenekler sayesinde beyin yanlış dürtüleri kapatabilir, gerçek davranışları otomatik hale getirebilir.” formunda konuştu.

Baskı kültürleri zeki lakin tembel bireyler yetiştiriyor

Prof. Dr. Tarhan, totaliter sistemlerin eğitim anlayışını da dikkat çekerek, “Otoriter, dehşet odaklı eğitim kültürlerinde beşerler çoklukla pasif agresif olur. ‘Evet’ der fakat yapmaz. Bu yüzden bu toplumlarda zeki lakin tembel insan çoktur. Çünkü dışsal motivasyona bağımlı yetişmişlerdir. Yenilikçi ve teşebbüsçü bireyler bu nedenle az çıkar. İnançlı toplumlarda hukuk işler, kişi öngörülemez sürprizlerle karşılaşmaz. Yanlış yaptığında cezalandırılmak yerine öğrenme fırsatı sunulur. Bu yüzden özerklik, risk alma ve yenilikçilik gelişir. İçsel motivasyonun temelinde de bu itimat vardır.” sözlerini kullandı.

Modern çağın en büyük sorunu yalnızlık

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, insan bağlantılarının sağlıklı bir halde kurulabilmesi için inançlı bağlanma, empati ve içsel motivasyonun ehemmiyetine dikkat çekerek, “Modern çağın en büyük sorunu yalnızlık. Bunun ardında egoların şişmesi ve çıkar odaklı ömür anlayışı var. Halbuki insanın çıkar değil, doğruluk odaklı öğrenmesi gerekiyor” dedi.

Güvenli bağlanma ve derin ilişkiler

Prof. Dr. Tarhan, yakın çevre ile kurulan ilgilerin birey için bir itimat alanı olduğunu belirterek, “Bir insanın birinci dereceden yakınlarıyla kurduğu bağlar derin ve anlamlıysa inançlı bağlanma vardır. Konut inanç alanıdır. Toplumsal alakalar de inançlı olabilir lakin anlamlılık açısından daha sınırlıdır” diye konuştu.

Bireylerin sadece iş hayatıyla sonlu kalmaması gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, insanların kesinlikle amatörce uğraşacağı, keyif alacağı bir meşgalesi olması gerektiğini söyledi.

Narsistik bakış açısı yalnızlaştırıyor

Günümüzde alakaların süratle tüketildiğine işaret eden Prof. Dr. Tarhan, “Şimdilerde ‘sana uymuyorsa git’, ‘yapamıyorsan ayrıl’ üzere yaklaşımlar öne çıkıyor. Bu, narsistik bir bakış açısıdır. ‘Sen kıymetlisin, sen kritiksin, herkes sana uymak zorunda’ anlayışı insanı yalnızlaştırıyor” halinde konuştu.

Çıkarcı olmak mı, faziletli olmak mı?

Kapitalist sistemin çıkar odaklı bir ahlak anlayışı öğrettiğine vurgu yapan Prof. Dr. Tarhan, “Kapital sistem ‘çıkarcı olmak kârlıdır’ diyor. Fakat içsel motivasyonu önceleyen eğitim anlayışları ‘erdemli olmak kârlıdır’ der. Çünkü faziletli olan kişi orta ve uzun vadede kazanır, çıkarcı olan ise kısa vadede kazansa da sonunda kaybeder” diye konuştu.

Pozitif disiplin ve ödül sistemi

Öğrenme süreçlerinde mükafatın temel, cezanın ise istisna olması gerektiğine işaret eden Prof. Dr. Tarhan, “Beyin endişeyle değil, mana ve maksat odaklı öğrenmeyle kalıcı formda öğrenir. Çocuklara kusur yaptıklarında bağırmak ya da cezalandırmak yerine, o yanılgıyı bir öğrenme fırsatına dönüştürmek gerekir. Böylelikle çocukta suçluluk yerine sorumluluk ve empati gelişir.” sözünde bulundu.

İçsel motivasyonun 3 temel unsuru

Prof. Dr. Tarhan, bireyde yetkinlik, özerklik ve kendini aşan bir hedefin varlığının içsel motivasyonun temel ögeleri olduğunu belirterek, “Dış ödül odaklı bireyler rüzgârla giden yelkenli üzeredir. Rüzgâr yoksa ilerleyemezler. İçsel motivasyonu olan bireyler ise buharlı gemi üzeredir; kendi gücüyle yol alabilir. Bu nedenle eğitim sistemleri bireye içsel motivasyonu öğretmelidir” dedi.

İnsanın kendini kıymetlendirme biçimi ilişkilerini direkt etkiliyor

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, insanın kendini kıymetlendirme biçiminin hem şahsî gelişimi hem de toplumsal bağları direkt etkilediğini lisana getirerek, “Öz inanç, kişinin olumlu istikametlerini görüp onları öne çıkarırken olumsuz istikametlerine karşı da tedbir almasını sağlar. Lakin öz beğeni, kişinin kendini kusursuz görmesine yol açar. Bu da narsistik kişilik yapısına taban hazırlar” diye konuştu.

Fedakârlık şeması merhamet yorgunluğuna yol açar

Prof. Dr. Tarhan, bazı kişilik yapılarında fedakârlığın çoka kaçtığını kaydederek, “Fedakârlık şeması olan bireyler herkese güzellik yapmak zorunda hisseder. Uygunluk yaptığında âlâ, yapmadığında makus bir insan olduğunu düşünür. Hak edene de etmeyene de birebir biçimde davranır. Karşılığında nankörlük gördüğünde ise yıkılır, kendini hatalar. Bu noktada suçluluk duygusu münasebeti biliniyorsa öğrenmeye dönüşür; fakat gerekçesiz suçluluk hastalıktır. Ağır suçluluk ve yetersizlik hisleri depresyon belirtileridir.” tabirinde bulundu.

İnsan kendini aldatma ustasıdır

İnsanın en büyük tuzaklarından birinin zihinsel zaafları olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “İnsan çok zeki olmasına karşın aptalca şeyler yapabilir. Çünkü insan kendi kendini aldatma ustasıdır. Süratli kararlar birden fazla vakit zihinsel tuzaklara yol açar. İçsel motivasyonu güçlü olanlar ise olayları daha yeterli tahlil eder ve cezaya gerek kalmadan doğruyu seçer” diye konuştu.

Fiziksel görünüm kutsallaştırıldı, toplum dopamin bağımlısı oldu

Sosyal medyanın fizikî görünüme çok vurgu yaptığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Bugün gençsen, güzelsen, yakışıklıysan kıymetlisin; değilsen değersizsin anlayışı hâkim. Hollywood dopamin sanayisi üzere çalışıyor. Meğer asıl olan serotonin toplumudur. Mana, sanat, edebiyat, şiir ve kendini aşan gayelerle elde edilen memnunluk daha kalıcıdır. Dopamin toplumu tüketim kültürünü körüklerken, serotonin toplumu fazileti ve manası öne çıkarır” biçiminde konuştu.

Özgürlük sorumlulukla dengelenmeli

Prof. Dr. Tarhan, özgürlüğün yanlış anlaşıldığını belirterek, “İnsan özgürdür lakin sorumsuz değildir. Diğerine da kendine de ziyan verme özgürlüğü yoktur. Örneğin bağımlılık tedavisinde kişi algıları bozulduğu için kendi kararını veremez. Bu türlü durumlarda zarurî tedavi uygulanır. Özgürlük, sorumlulukla dengelenirse gerçek manasına kavuşur. Özgürüz lakin sorumsuz değiliz. Özgürüz diye diğerine ziyan verme özgürlüğümüz yok. Kendimize de ziyan verme özgürlüğümüz yok.” dedi.

Karma inancı ve yüksek bir mananın modülü olmak itimat sağlar

İnsanın belirsizliğe tahammül edemediğini hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, “Beyin meçhullüğü tehdit olarak algılar. Bu nedenle insan yaşadığı olayları kesinlikle manalandırmak ister. İnanç sistemleri, kültür ya da yüksek bir maksada bağlanma bu noktada devreye girer. Kişi kendini daha büyük bir mananın modülü hissettiğinde belirsizlik azalır, inanç duygusu artar. Mana ve inanç, insan zihninde hami bir kalkan vazifesi görür. İnsan yaşadığı olayları anlamlandırıyor ve bir inancın modülü oluyor. Karma da anlamlandırma yapıyor. Yüksek bir mananın kesimi olmak kişi de meçhullüğü gideriyor. Kendini inançta hissediyor. Endişeler azalıyor.” halinde kelamlarını tamamladı.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı