Prof. Dr. Nevzat Tarhan: “Psikolojik sağlamlık, süratle dijitalleşen bu çağda kritik değer taşıyor!”

Araştırmacı İlaç Firmaları Derneği’nin (AIFD) stratejik partnerliğini üstlendiği, Zero Medya mesken sahipliğinde bu yıl birinci kere düzenlenen Golden Pulse Health Summit, 15 Ocak 2026’da İstanbul’da gerçekleştirildi. 

Sağlık, irtibat ve teknoloji ekseninde çok sayıda başlığın ele alındığı tepede, Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, NPİSTANBUL Hastanesi İdare Heyeti Lideri ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Dijital Çağda Ruhsal Sağlamlık” başlıklı bir konuşma yaptı.

Beyin biyolojik bir bilgisayar üzere çalışıyor

Konuşmasına tertip için teşekkür ederek başlayan Prof. Dr. Tarhan, yapay zekâ, beyin ve insan davranışı ortasındaki bağlantıya dikkat çekti ve 2024 yılında fizik mükafatını alan Geoffrey Hinton ve John Hopfield örneğini vererek, “Bir psikolog ve bir genetikçi fizik mükafatı aldı. Bu çok ezber bozan bir durum. Bunun nedeni yapay hudut ağları. Beynin nasıl çalıştığı üzerine yapılan çalışmalar, beynin biyolojik bir bilgisayar üzere çalıştığını ve kuantum dinamiğiyle bağlantılı olduğunu gösteriyor. Yapay zekâ da bu anlayışın üzerine inşa ediliyor” tabirlerini kullandı.

İnsan beyni de algoritmalarla çalışıyor

Yapay zekânın geçmiş bilgileri tarayarak geleceğe dair varsayımlar ürettiğini ve bugünü buna nazaran şekillendirdiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “İnsan beyni de birebir halde algoritmalarla çalışır. Yapay zekânın kullandığı lisan modelleri, beynin kullandığı lisan modellerini taklit etmeye çalışıyor. Bir çocuk ne kadar çok beşerle temas ederse beyni o kadar gelişir. Bugün hepimiz, farkında olmadan yapay zekânın bilgi kaynağı hâline geliyoruz” diye konuştu.

Değerler, beynimizdeki trafik levhaları gibidir

Karar verme süreçlerinde kıymetlerin rolüne dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Değerler, hayatta ilerlerken karşımıza çıkan trafik levhaları üzeredir. ‘Yalan söyle, söyleme’, ‘dürüst ol, olma’, ‘merhametli ol, olma’ üzere seçenekler beynimizde mümkünlük hesaplarıyla kıymetlendirilir. Beyin bir kestirim makinesi üzere çalışır ve karar verir” dedi.

Bu süreçte ön beynin, bilhassa frontal lobun belirleyici rol oynadığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, sağlıklı bireylerle şizofreni hastalarının beyin manzaraları ortasındaki farklara değindi.

“Ön beyin, insanı insan yapan bölgedir” diyen Prof. Dr. Tarhan, “Ön beyin olmasaydı ne medeniyet olurdu ne de insan. Bu bölgede oluşan hasarlar, kişinin kişiliğini büsbütün değiştirebilir.” formunda konuştu.

Bilinç, kuantum ve yapay zekâ tartışması

Bilinç kavramını “farkındalık” olarak tanımlayan Prof. Dr. Tarhan, insanın kozmostaki pozisyonunun şuurunda olan, hedefli davranabilen bir varlık olduğunu vurgulandı.

Kuantum fiziğine de atıfta bulunan Prof. Dr. Tarhan, “İnsan kuantum dinamiği içerisinde subjektif bir gözlemcidir. Gözlemci tesiri, çift yarık deneyiyle bilinir. Şuur olduğu için gözlemliyoruz ve unsur dediğimiz şey ortaya çıkıyor. Güya bir simülasyonun içindeyiz” değerlendirmesinde bulundu.

Yapay zekânın şuur sahibi olup olamayacağına ait tartışmalara da değinen Prof. Dr. Tarhan, “Yapay zekânın şuur sahibi olabilmesi için cihandaki tüm olasılıkları birebir anda bilmesi gerekir. Big Bang’i ve öncesini bilmesi gerekir. Bu, şu an mümkün değil; biz üniversal bilginin yüzde birine bile sahip değiliz” dedi.

İnsanın içinde narsisistik bir modül var

Konuşmasında psikanalizin şu anda 90’lı yaşlarda yaşayan son temsilcilerinden birisi psikanalist Otto Kernberg’in görüşlerine de yer veren Prof. Dr. Tarhan, insanın içinde “kötü bir parça” bulunduğunu belirterek, “Bu narsisistik kesim kanser hücresine emsal; sınırsız, sorumsuz ve doyumsuzdur. Yalnızca kendi çıkarını düşünür. Ne yazık ki bu özelliklere sahip bireyler, bugün global ölçekte güçlü durumlara da gelebiliyor ve çok tehlikeli kararlar alabiliyor” tabirlerini kullandı.

Bu gücün nükleer güç üzere olduğunu söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “İyiye kullanılırsa yapan, berbata kullanılırsa yıkıcı olur. Bedeller ve mana, bu gücün tarafını belirler” diye konuştu.

İnsan yalnızca kendisi için yaşayan benmerkezci bir varlık değil

Maslow’un muhtaçlıklar hiyerarşisine de değinen Prof. Dr. Tarhan, 2017 yılında yapılan çalışmalarda “kendini aşma” (self-transcendence) kavramının, “kendini gerçekleştirme”nin de üzerine yerleştirildiğini hatırlattı.

Prof. Dr. Tarhan, “İnsan yalnızca kendisi için yaşayan benmerkezci bir varlık değil. Diğerlerine yardım etmek ve mana üretmek, günümüz olumlu psikolojisinin temel başlıkları arasında” diye konuştu.

Beynin nöroplastik yapısına dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, beynin her yaşta yeni ilişkiler kurabildiğini, beynin ağır ve nitelikli kullanıldığında, hastalıklara karşın yeni yollar oluşturabildiğini lisana getirdi.

Mutluluğu Aristoteles’in tanımladığı biçimde hedonik ve ödomanik olarak ikiye ayıran Prof. Dr. Tarhan, “Haz odaklı memnunluk kısa periyodiktir ve dopaminle bağlıdır. Mana ve sorumluluk temelli memnunluk ise serotonin ve oksitosinle ilgilidir” tabirlerini kullandı.

Bağışıklık sistemi, duygusal diyaloglarımızı adeta ‘dinliyor’

“Bağışıklık sistemi, duygusal diyaloglarımızı adeta ‘dinler’. Beyin ile bağışıklık sistemi ortasında çift istikametli bir bağlantı vardır; bu iki sistem daima olarak birbirleriyle konuşur.” diyen Prof. Dr. Tarhan, “Benzer bir etkileşim kalp ile beyin ortasında da kelam hususudur. Kalbin içinde yaklaşık 40 bin nörondan oluşan küçük bir hudut ağı, adeta ‘küçük bir beyin’ üzere çalışır. Beyinden kalbe giden afferent hudut liflerinin oranı yaklaşık yüzde 20 iken, kalpten beyne giden liflerin oranı yüzde 80’dir. Ayrıyeten kalpteki nöronların oluşturduğu elektromanyetik alanın, beyin nöronlarına kıyasla daha güçlü olduğu bilinmektedir. Bu datalar, kalbin sırf mekanik bir pompa olmadığını; beyinle daima bilgi alışverişi yapan fonksiyonel bir organ olduğunu göstermektedir. Tıpkı halde bağışıklık sistemi ile mide-bağırsak aksı da beyinle etkileşim hâlindedir. Beslenme biçimi ve bağırsak mikrobiyotası, gerilimle başa çıkma kapasitesini direkt tesirler. Bu nedenle probiyotik ve prebiyotik yüklü beslenme, ruhsal ve fizyolojik dayanıklılık açısından kritik bir rol oynamaktadır.” formunda konuştu.

Yalnızlık, global bir tehdit

Günümüz dünyasında yalnızlığın giderek arttığına dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Birleşmiş Milletler’e nazaran geleceğin üç büyük tehdidi; gelir eşitsizliği, iklim değişikliği ve yalnızlık. 2018’de İngiltere’de yapılan bir araştırma, bilhassa 16-24 yaş kümesinde yalnızlık oranlarının çok yüksek olduğunu gösteriyor. Bu nedenle İngiltere, Yalnızlık Bakanlığı kurdu. Gençlerdeki sosyal izolasyon, bugün en az yaşlılardaki yalnızlık kadar önemli bir sorun” değerlendirmesinde bulundu.

Çözüm “Pozitif Psikoloji”de şekilleniyor

Golden Pulse Health Summit’te konuşan Prof. Dr. Nevzat Tarhan, dünyada ruhsal sağlamlığa yönelik geliştirilen bilimsel yaklaşımlara dikkat çekerek, tahlilin “Pozitif Psikoloji” ekolünde şekillendiğini söyledi.

Prof. Dr. Tarhan, “Bu problemlere karşı dünyada ne yapılıyor diye baktığımızda karşımıza Müspet Psikoloji çıkıyor. Ruhsal sağlamlığın bilim kısmı artık Olumlu Psikoloji olarak kabul ediliyor” dedi.

Psikolojik sağlamlığın, süratle dijitalleşen ve belirsizliklerin arttığı bir çağda kritik kıymet taşıdığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Harvard Üniversitesi, 2015 yılında Müspet Psikoloji dersini müfredatına koydu. Bu derste beden-beyin ilgisi, öz şefkat (self-compassion), merhamet, minnettarlık, memnunluk, mana, bedeller ve meditasyon üzere başlıklar öğretiliyor. Bu bir moda değil, bilimsel bir gereksinimdi.” diye konuştu.

Pozitif Psikoloji dersinin kısa müddette büyük ilgi gördüğünü belirten Prof. Dr. Tarhan, “Yale Üniversitesi 2018’de bu dersi açtı ve ‘çığır açan ders’ olarak tanımladı. Harvard da birebir ifadeyi kullanıyor. 2021’de New York Times, pandemi periyodunda bu dersin web sayfasının 3 milyon kişi tarafından takip edildiğini haber yaptı. Yani 3 milyon insan memnunluk ve ruhsal sağlamlık eğitimi aldı” sözünde bulundu. 

Pandemi sonrası dünyada konforculuk yaygınlaştı

Pandemi sonrasında global ölçekte yeni bir hayat anlayışının gün yüzüne çıktığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Pandemiden sonra ‘Dünyaya bir sefer geldim, başıma nazaran yaşayacağım’ anlayışı yaygınlaştı. ‘Niye bu kadar çalışayım, niçin kendimi zorlayayım?’ yaklaşımı bilhassa genç nesilde çok besbelli. Tıpkı parayı alacaksam niçin daha fazla çabalayayım diyorlar. Bu durum girişimcilik, yaratıcılık ve yenilikçiliği önemli halde aşağı çekmeye başladı.” dedi.

Prof. Dr. Tarhan, Silikon Vadisi örneğine de değinerek, “Silikon Vadisi’ni ayakta tutanların büyük çoğunluğu göçmenler; bilhassa Hindistan ve Çin kökenliler.” tabirlerini kullandı.

Pozitif Psikoloji, intihar salgınına karşı da kullanılıyor

Pozitif Psikoloji uygulamalarının sırf akademik değil, toplumsal bir muhtaçlıktan doğduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Bristol Üniversitesi, 2019 yılında bu dersi ‘intihar salgınına karşı’ müfredata koyduklarını açıkladı. İngiltere ve Japonya’da Yalnızlık Bakanlığı kuruldu. İngiltere’de bu bakanlık, 2016 yılında bir milletvekilinin vefatı sonrası Başbakanlık kararıyla kuruldu.” tabirinde bulundu.

Üsküdar Üniversitesi Olumlu Psikoloji dersini 2013’te başlattı!

Üsküdar Üniversitesi’nin bu alanda erken adım atan kurumlardan biri olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, şunları söyledi:

“Harvard bu dersi 2015’te koydu lakin biz Üsküdar Üniversitesi olarak 2013’te başlattık. Övünmek için söylemiyorum fakat bu global gidişi erken fark ettik. Şu anda bu ders bizde yalnızca seçmeli değil, zarurî ders. Ön lisans, lisans ve yüksek lisans seviyesinde uygulanıyor. Bugüne kadar yaklaşık 50 bin mezunumuz bu dersi aldı.”

Dersin tesir tahlillerinin de yapıldığını söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Ön test ve son testler uyguladık. ‘Arkadaşımla aram düzeldi’, ‘madde kullanıyordum bıraktım’, ‘kendimi daha yeterli hissediyorum’ üzere geri bildirimler aldık. Bu sonuçları bilimsel yayınlara dönüştürdük” dedi.

Küresel tehdit narsisizm epidemisi…

Konuşmasında “Narsisizm Epidemisi” kavramına da dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, narsisistik kişilik özelliklerinin giderek arttığını belirtti ve “1980’lerde Narsisistik Kişilik Envanteri skorları düşüktü. 2005’ten sonra önemli bir artış var ve bugün daha da yüksek. Bu, bir cins kişilik salgınıdır. Narsisistik bireyler toksiktir; güç ellerindeyse ezerler, orman kanunlarıyla hareket ederler. ‘Güçlüysem her şey benim hakkım’ anlayışı hâkimdir.” diye konuştu.

Para artıyor, memnunluk artmıyor

Mutluluk ve ekonomik refah ortasındaki bağa de değinen Prof. Dr. Tarhan, “1950 ile 2000 ortasında kişi başı gelir 35 bin dolardı, bugün ABD’de 70 bin doları geçti. Ancak memnunluk puanı tıpkı düzeyde kaldı. Bu istatistik ‘parayla saadet satın alınmaz’ kelamını doğruluyor.” tabirinde bulundu.

Psikolojik sağlamlığın temel basamakları

Prof. Dr. Tarhan, psikolojik sağlamlığın yedi temel ayağı olduğunu belirterek, bunları şöyle sıraladı:

“Birincisi duygusal düzenleme; olumsuz hisleri tanıyıp olumluya odaklanabilmek. İkincisi umut ve optimistlik. Üçüncüsü öz yeterlilik; yani ‘başa çıkabilirim’ inancı. Sağlıklı benlik kıymetini içten alır, narsisistik benlik ise dış onaya bağımlıdır.”

Bilişsel esnekliğin ehemmiyetine de dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “İnatçılık, bilişsel esnekliğin zıddıdır. Bilişsel esnekliği olmayan bireyler, duvara toslasa bile geri adım atmaz” dedi.

Anlam bulmanın ruhsal dayanıklılıktaki rolünü vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, Viktor Frankl’ın Logoterapi yaklaşımına atıfta bulunarak, “İnsan, acıya mana yükleyebildiği ölçüde o acıyı yönetebilir” diye konuştu.

Stres karşısında üç kişilik tipi var

Stresle baş etme biçimlerini üç tip üzerinden özetleyen Prof. Dr. Tarhan, “A tipi bireyler yakınmacıdır; ağlar, güç emer ve yalnız kalırlar. C tipi bireyler teflon üzeredir; kendileri yanmaz lakin etrafındakileri yakar. Ruhsal sağlamlığı olan B tipi bireyler ise kauçuk üzeredir; esner, öğrenir ve tekrar güçlenir. Eğer biz gerilim karşısında serinkanlı kalma hünerini istiyorsak kauçuk tip olacağız. Esneyeceğiz, karşı taraftan bir şeyler öğreneceğiz ve onu yöneteceğiz. ‘Ne öğretti bana?’ diyeceğiz. Her olay bir tehdit değil, fırsat boyutu da vardır. Fırsat boyutuna odaklanarak geleceğe bakabilen kimseler kendi olumlu ruh halini bozmadan olumsuzu yönetebilir. Onun için hastalıklar bizim düşmanımız değil, yalnızca bizim yönetmemiz gereken yol arkadaşımızdır. Hastalıklar ya da acılar bunlar bizim düşmanımız değil, yönetmemiz gereken şeyler, kaçınamayacağımız gerçekler. Olaylara bu biçimde bakmak ruhsal sağlamlığı oluşturuyor.” formunda konuştu.

Takım çalışmasının kıymetine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, konuşmasını kaz sürüsü metaforuyla tamamladı:

“Kazlar dönüşümlü liderlik yaparak kıtalar ortası uçar. Kadro zekâsı, kişisel dehadan üstündür. Birebir maksat etrafında, farklı mizaçtaki beşerler birlikte hareket edebiliyorsa gerçek ruhsal sağlamlık oradadır.”

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı