YKS neden sıkıntı? Oxfordlu matematikçi örneği

Yotube kanalında yaklaşık 8 yıldır matematiği herkes için anlaşılır ve eğlenceli hale getirmek hedefiyle görüntüler paylaşan Dr. Tom Crawford, İngiltere’deki en kıymetli okullarından olan Oxford ve Cambridge üniversitelerinde matematik dersleri veriyor. Geçtiğimiz günlerde YouTube kanalında 2021 yılında düzenlenen Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) Temel Yeterlilik Testi’ne (TYT) ilişkin matematik sorularını yanıtlamaya çalışan Dr. Crawford, toplam 40 sorudan 30’unu yaklaşık 1 buçuk saatte cevaplayabildi.

Sınav kurallarına nazaran ise adayların TYT’deki Türkçe, toplumsal bilimler, matematik ve fen bilimleri derslerinden toplam 120 soruyu 135 dakika içerisinde çözmesi gerekiyor. Yani adayların imtihanda matematik testindeki 40 soruyu çözmek için 40-50 dakika vakti oluyor. TYT matematik sorularının Almanya, Avusturya ve İngiltere’deki birebir yaş kümesindeki öğrencilere uygulanan misal üniversite seçme yerleştirme, düzey ölçme imtihanları ortasında en zoru olduğu kanaatine varan Dr. Crawford, soruları çözmeyi bitirdiğinde yaptığı açıklamada şunları söyledi:

“Talimatları yanlış okumuş olabilirim. Tahminen de tüm soruları cevaplamanız gerekmiyordur, hiçbir fikrim yok. Lakin şu an beynim yeterlice yanmış durumda ve süreyi de ziyadesiyle aştım. Sorular giderek zorlaşıyor diyemem ancak katiyetle kolaylaşmıyorlar. Makul bir müddet içinde çözebileceğimi düşündüğüm kadarını çözdüm. 40 sorudan 30’unu yaptım ve hem kendi akıl sıhhatim hem de bunu izlemek zorunda olan sizlerin akıl sıhhati için burada duruyoruz. Sonuç olarak 30 soruyu çözmeye çalıştım. 30 sorudan 28’ini hakikat yaptım. Fakat mutlaka olması gerekenden çok daha uzun sürdü. En uygun performansım değildi fakat yeniden de hayli eğlenceliydi. 40 soruyu 40 dakikada çözmek neredeyse imkansız. Bu yüzden vakit baskısı açısından açık orta en sıkıntı imtihan. Soruların zorluk düzeyine bakarsak, ortalarda bir yerde üzere hissettiriyor. Matematik çok aşırı sıkıntı değildi fakat önemli düşünme gerektiriyordu. Sanırım beynim şu an ziyadesiyle karışmış durumda.”

Tom Crawford’un yorumuna bakılarak YKS çok güç denebiir mi?

Dr. Tom Crawford‘un yorumu, Türk eğitim sisteminin “son yılların en zor” sınavı olduğunun ispatı olarak sunuyor. Fakat bu naratifte gözden kaçırılan kritik bir nokta var: Dr. Crawford’un başarısızlığı, aslında Batı üniversite giriş sistemlerinin meritokrasi iddiasının ne kadar zayıf olduğunu ortaya koymaktadır.

İngiltere ve ABD’deki eğitim sistemleri kolaydır. Çünkü bu ülkelerde “sosyal hareketlilik istisnalar dışında çok azdır” ve bu nedenle “bu ülkelerde sıralama imtihanlarına muhtaçlık olmaz”. İnternetten yapılan açık kaynak araştırmalarında da görüleceği üzere hakikaten de İngiltere ve ABD’deki üniversite giriş sistemleri, merkezi imtihanlara dayanmamaktadır. İngiltere ve Amerika’da toplumsal mobilite çok az olup, varlıklı aileler çocuklarını yeterli, esaslı, değerli okullra; yoksul aileler ise mahalle mektebine gönderebilemketdir. Sosyoekonomik sınıflar ortasında geçiş olamadığı, bu nedenle de öğrencileri başarılarına nazaran sırayan bir sistemin olmaması nedeniyle muvaffakiyete endeksli bir imtihan yapılmamakta, muvaffakiyete endeksli imtihan olmadığı için de zorlayıcı ve rekabetçi eğitim bulunmamaktadır. Bu nedenle de İngiltere ve Amerika’da birinci ve orta öğretimde dersler epey kolaydır.

Batı’daki “Holistik İnceleme” Sisteminin Zımnî Mekanizmaları

ABD’deki üniversite giriş sistemi, resmi olarak “holistik inceleme” (holistic review) ismi verilen bir formülü benimser. Bu formül, öğrencileri yalnızca test puanlarına nazaran değil, “okul başarısı, ders dışı aktiviteler, referanslar ve bazen de ailenin bağışları” gibi çok faktörlü kriterlere nazaran kıymetlendirir. Teoride, bu yaklaşım daha adil görünmektedir. Ancak pratikte, bu sistem sosyoekonomik ayrıcalıkları pekiştirmek için mükemmel bir araç haline gelmiştir.

Harvard Üniversitesi’ndeki bir davanın ortaya çıkardığı dokümanlar, bu sistemin ne kadar “meritokratik” olmadığını gözler önüne sermektedir. Harvard’da legacy (miras) statüsüne sahip öğrencilerin (yani üniversitede okuyan ailesi olan öğrencilerin) kabul oranı yüzde 33’tür. Meğer genel kabul oranı yüzde 6’nın altındadır. Başka bir deyişle, varlıklı ailelerin çocukları, öbür adaylardan 5-6 kat daha fazla kabul edilmektedir. John F. Kennedy ve George W. Bush üzere güçlü Amerikan siyasetçileri, akademik muvaffakiyetleri zayıf olmasına karşın, yalnızca ailelerinin üniversite geçmişi nedeniyle kabul edilmiştir.

Daha da değerlisi, bu “legacy preferences” (miras tercihleri) sistemi, üniversitelerin bağışçılardan para toplamak için kullanılan açık bir sistemdir.

Ders Dışı Aktiviteler: Zenginlik Göstergesi Olarak Gizlenen Ayrıcalık

“Holistik inceleme” sisteminin en sinsi tarafı, ders dışı aktivitelerin değerlendirilmesidir. Üniversiteler, öğrencilerin “kişilik özellikleri”, “liderlik deneyimi” ve “ders dışı katılım” gibi faktörleri dikkate aldıklarını söylerler. Fakat bu faktörler, aslında sosyoekonomik statünün güçlü göstergeleridir. Memleketler arası yaz kamplarına katılmak, müzik dersleri almak, istekli çalışmalar yapmak yahut spor gruplarında oynamak – bu tüm aktiviteler para gerektirir. Yoksul ailelerin çocukları, okul dışında çalışmak zorunda olabilir ve bu nedenle bu “değerli” aktivitelere katılamaz.

Ayrıca, toplumsal ağlar (networking) da “holistik inceleme” sisteminin saklı bir kesimidir. Üniversite danışmanları, öğretmen referansları ve “güçlü bağlantılar” – bunların tümü, güçlü ve eğitimli ailelerin çocuklarının elinde olan avantajlardır. Yoksul öğrenciler, bu toplumsal ağlara erişim hakkına sahip değildir ve bu nedenle, imtihan puanları ne kadar yüksek olursa olsun, dezavantajlı pozisyondadır.

Türkiye’nin Merkezi İmtihan Sistemi: Daha Meritokratik mi?

Bu bağlamda, Türkiye’nin YKS üzere merkezi ve standart imtihanlara dayanan sistemi, aslında daha meritokratik bir özelliktedir. Evet, YKS zordur. Evet, vakit baskısı vardır. Lakin YKS, teoride, ülkenin en ücra köşesindeki bir öğrenciye, İstanbul’un en kıymetli özel okulundaki bir öğrenci ile tıpkı imtihan sorularını çözmek fırsatı verir. İmtihan puanı, ders dışı aktivitelere katılabilme gücüne, toplumsal ağlara erişime yahut ailenin bağışçı olup olmadığına bağlı değildir.

Batı üniversite giriş sistemleri, sosyoekonomik ayrıcalıkları “meritokrasi” masksı altında gizlemektedir. “Holistik inceleme” ismi altında, üniversiteler varlıklı öğrencileri tercih etmeyi, akademik muvaffakiyet yerine toplumsal statüyü ödüllendirmeyi ve bağışçılardan para toplamayı yasallaştırmaktadır. Dr. Crawford’un YKS’de yaşadığı zorluk, Türk eğitim sisteminin “meritokratik” olduğunun, Batı sistemlerinin ise “ayrıcalıklı” olduğunun ispatıdır – tam bilakis değil.

Sonuç olarak, Türkiye’deki YKS üzere zorlayıcı merkezi imtihanlar, tüm tenkitlere karşın, toplumsal hareketliliğin kapısını açan bir düzenektir. Batı’daki “kolay” ve “esnek” sistemler ise, aslında sosyoekonomik sınıfları daha tesirli bir halde pekiştirmektedir. Dr. Crawford’un başarısızlığı, bu gerçeği gözler önüne sermektedir.