Körfez’de kapalı fay sınırı: Riyad ile Abu Dabi İran savaşı sonrası neden ayrıştı?

ABD-İsrail ile İran ortasındaki savaş sonrası Körfez’de oluşan yeni denklem, Riyad ile Abu Dabi ortasındaki stratejik farklılıkları daha görünür hale getirdi. İki ülke hem güvenlik siyasetlerinde hem de bölgesel krizlere yaklaşım konusunda farklı yönelimler izliyor.

KÖRFEZ’DE FARKLI CEPHELER: RİYAD İLE ABU DABİ NEDEN AYRIŞIYOR?

ABD ve işgalci İsrail’in İran’a yönelik ataklarıyla başlayan savaş, bölgedeki istikrarları hem askeri hem de siyasi olarak sarstı.

Hürmüz Boğazı çevresinde yaşanan çatışmalar, İran’ın Körfez’deki maksatlara yönelik misillemeleri, durma noktasına varan enerji hatları ve global piyasalarda oluşan dalgalanma, bölgeyi uzun yıllardır görülmeyen ölçekte bir kaygıyla baş başa bıraktı. Bunun yanında krizin ortaya çıkardığı bir gerçek daha vardı…

KÖRFEZ’DE AYRILIK DERİNLEŞİYOR MU?

Savaşın akabinde ortaya çıkan tablo, Körfez ülkelerinin İran, ABD ve işgalci İsrail eksenindeki gelişmelere artık tıpkı pencereden bakmadığını gösteriyor. Bir tarafta bölgesel savaşın büyümesini engellemeye çalışan, diplomatik tahlil arayışlarını öne çıkaran ve Körfez’in yine global güçlerin çatışma alanına dönüşmesinden kaygı duyan Suudi Arabistan bulunuyor. Başka tarafta ise ABD ve işgalci İsrail ile güvenlik uyumunu derinleştiren, İran’a karşı daha sert caydırıcılık stratejisini destekleyen Birleşik Arap Emirlikleri yer alıyor.

Ortaya çıkan bu ayrışma, Körfez’in gelecekte nasıl bir güvenlik tertibi kuracağı tartışmasının da merkezinde bulunuyor.

Aslında bugün yaşanan kırılma yeni değil. Körfez’deki sessiz çatırdamanın işaretleri yıllardır birikiyordu. Yemen savaşı bu ayrışmanın birinci büyük laboratuvarlarından biri oldu. Riyad ile Abu Dabi tıpkı koalisyonun kesimiydi ancak savaş uzadıkça iki ülkenin gayeleri birbirinden uzaklaştı. Suudi Arabistan Yemen’de daha çok sınır güvenliği ve merkezi nizam arayışına yönelirken, BAE limanlar, ticaret koridorları ve mahallî güç ağları üzerinden farklı nüfuz alanları kurmaya başladı.

Bugün İran savaşı sonrası oluşan tablo da benzeri bir ayrışmayı yine görünür hale getiriyor.

Öte yandan Körfez ülkelerinin bugün neden farklı refleksler verdiğini anlamak için bölgenin savaş hafızasına bakmak gerekiyor. Zira Körfez için savaş rejimlerin devamlılığını, ekonomik modeli ve bölgesel yükü direkt etkileyen bir kırılma manasına geliyor.

1990’da Irak’ın Kuveyt’i işgal etmesiyle başlayan süreç, Körfez monarşileri açısından tarihi bir travmaydı. O devir birinci defa geniş ölçekli Amerikan askeri varlığı Körfez’in merkezine yerleşti. ABD üsleri büyüdü, güç çizgileri direkt askeri güvenlik sorununa dönüştü ve Körfez ülkeleri uzun yıllar boyunca güvenliklerini dış askeri müdafaa üzerinden okumaya başladı.

Ancak ortadan geçen yıllar Körfez başşehirlerinde diğer bir kaygı daha üretti: Dış müdahalelerin bölgeyi daha istikrarlı hale getirmediği kanısı hakim oldu.

Irak’ın işgal sonrası sürüklendiği kaos, Yemen savaşı, Suriye’de derinleşen parçalanma ve son olarak Gazze’de işgalci İsrail’in hücumları sonrası yayılan tansiyon sınırı, bilhassa Riyad’da “kontrol edilemeyen bölgesel yangın” korkusunu büyüttü.

Dış Politika Analisti Hamza Haşıl’a nazaran Suudi Arabistan’ın bugün izlediği temkinli çizginin gerisinde tam da bu hafıza bulunuyor:

“Suudi Arabistan, İran’ın dış müdahale ile yıkılması yahut bölünmesine istek göstermedi. Zira Körfez’deki meselelere Körfez’in diplomatik yollarla tahlil üretmesi gerektiği fikrine sıkı sıkıya bağlı bir dış politik tavır izliyor.”

Bu yaklaşım son yıllarda Riyad’ın diplomatik yöneliminde daha görünür hale geldi. Çin arabuluculuğuyla İran ile ilgilerin yine kurulması, Körfez’de tansiyonu düşürmeye dönük görüşmeler ve bölgesel savaş telaffuzundan uzak durulması bu çizginin kesimleri olarak görülüyor.

Çünkü Riyad sıkıntının İran’ın dizginlenmesinden ibaret değil olmadığını düşünüyor ve Körfez’in topyekun bir savaş alanına dönüşmesini engellemek istiyor.

RİYAD NEDEN FRENE BASIYOR?

Suudi Arabistan’ın savaşın büyümesine uzaklıklı yaklaşmasının en kıymetli nedenlerinden biri iktisat.

Veliaht Prens Muhammed bin Selman’ın yıllardır üzerine inşa etmeye çalıştığı yeni ekonomik model, bölgesel istikrar üzerine konseyi. Vizyon 2030 kapsamında ülkeyi petrol gelirine bağımlı yapı olmaktan çıkarmak ve Körfez’i küresel yatırım merkezi haline getirmeyi hedefliyor. Neom üzere dev projeler, teknoloji yatırımları, finans merkezleri ve turizm hamleleri bu stratejinin temel modülleri ortasında yer alıyor.

Ancak Körfez’de yükselen her savaş dalgası, Riyad’ın bu büyük dönüşüm planını direkt sarsıyor.

Hamza Haşıl bu noktaya dikkat çekiyor:

“Riyad iktisadının lokomotifi pozisyonundaki petrol üretim ve ihracı Körfez savaşı sebebiyle sekteye uğramaktadır. Bunun yanı sıra Suudi Arabistan’ın yıllardır üzerinden titizlikle çalıştığı Vizyon 2030 projesi de ziyan görmektedir.”

Savaş boyunca güç sevkiyatına ait oluşan risk algısı, sigorta maliyetlerinin yükselmesi ve yabancı yatırımcıların Körfez’e yönelik çekincelerinin artması Riyad’ın en büyük korkularından biri oldu.

Ancak Suudi Arabistan’ın temkinli davranmasının tek nedeni iktisat değil. Riyad birebir vakitte işgalci İsrail’in bölgesel güvenlik yaklaşımının Körfez’i daha büyük bir istikrarsızlık alanına sürüklediğini düşünüyor. Gazze’de başlayan akınların Lübnan’a, Suriye’ye, Kızıldeniz’e ve son olarak İran çizgisine taşınması, Suudi Arabistan açısından “kontrolsüz genişleme” riski olarak okunuyor.

Özellikle son savaşta İran’ın Körfez’deki ABD ilişkili amaçları gündeme taşıması, Riyad’a kıymetli bir gerçekle yine yüzleşti: Bölgede büyüyen her çatışma, Körfez ülkelerini direkt ateş çizgisine çekiyor.

Bu nedenle Suudi Arabistan İran’ın bölgesel tesirinden rahatsız olsa da işgalci İsrail’in askeri baskıyı daima genişleten yaklaşımının Körfez’i geri dönüşü güç bir güvenlik krizine sürükleyebileceğinden endişe ediyor.

ABU DABİ NEDEN FARKLI DÜŞÜNÜYOR?

Birleşik Arap Emirlikleri ise son yıllarda güvenlik denklemine farklı yerden yaklaşıyor. Bilhassa İbrahim Mutabakatları sonrası işgalci İsrail ile kurulan yakın bağlar, Abu Dabi’nin bölgesel stratejisinde değerli dönüşüm yarattı. Hava savunma sistemlerinden istihbarat paylaşımına, siber güvenlikten askeri teknolojiye kadar birçok başlıkta gelişen alakalar, BAE’nin güvenlik mimarisinin değerli modüllerinden biri haline geldi.

Hamza Haşıl’a nazaran Abu Dabi açısından işgalci İsrail artık sırf diplomatik bağ kurulacak bir aktör değil:

“İsrail, BAE idaresi için yalnızca ilgilerin normalleştirileceği bir ülke değil, tıpkı vakitte güçlü bir askeri teknolojiye sahip olan ve bölgesel manada güvenlik uyumunun artırılması gereken bir müttefik olarak görülmeye başlandı.”

BAE’nin güvenlik yaklaşımını şekillendiren temel öge ise kırılganlık korkusu.

Nüfus yapısı, ekonomik model ve askeri kapasite nedeniyle Abu Dabi uzun yıllardır güvenliğini dış askeri müdafaa üzerinden inşa ediyor. Bu nedenle ABD güvenlik şemsiyesi BAE açısından rejim güvenliğiyle direkt temaslı stratejik alan olarak görülüyor.

Ancak İran savaşında yaşanan gelişmeler Abu Dabi’de yeni dertler oluşturdu.

İran’ın savaş sırasında BAE ilişkili alanları gaye alması ve ABD savunma sistemlerinin bu baskıyı büsbütün engelleyememesi, Abu Dabi’yi daha fazla askeri uyuma yöneltti.

Hamza Haşıl bu kırılmayı şöyle anlatıyor:

“Abu Dabi, ABD’nin yetersiz kalan güvenlik şemsiyesini değiştirecek miydi yoksa daha fazla silah alımı yaparak bu şemsiyeyi güçlendirecek miydi? Sonuç olarak Abu Dabi idaresi ikinci yolu tercih etti.”

Ancak Körfez’de herkes bu stratejinin güvenlik getireceğini düşünmüyor.

Arap dünyasında yapılan birçok tahlilde işgalci İsrail’in bölgeye taşıdığı güvenlik yaklaşımının “istikrar üretmekten çok daima tansiyon ürettiği” değerlendirmesi öne çıkıyor. Gazze’de başlayan savaşın farklı cephelere yayılması da bu telaşları büyütüyor.

Bu nedenle kimi Körfez başşehirlerinde artık sadece İran değil, işgalci İsrail’in bölgesel tansiyonları büyüten güvenlik stratejisi de tehdit olarak görülüyor.

KÖRFEZ İÇİNDE YENİ BLOKLAR MI OLUŞUYOR?

1981’de İran İhtilali sonrası kurulan Körfez İşbirliği Konseyi’nin temel maksadı ortak güvenlik refleksi oluşturmaktı. Uzun yıllar boyunca İran tehdidi, Körfez ülkelerini birebir çizgide tutan ana öge oldu.

Bugün ise tablo değişiyor.

Özellikle Katar ablukası sonrası başlayan diplomatik kırılmalar, İran savaşıyla birlikte güvenlik siyasetlerinde daha görünür hale geldi. Körfez ülkeleri artık birebir tehdidi görüyor olsa bile birebir tahlil yolu üzerinde birleşemiyor.

BAE ve Bahreyn daha çok ABD-işgalci İsrail merkezli güvenlik eksenine yakın dururken, Suudi Arabistan ve Katar diplomatik tahlil arayışlarını öne çıkarıyor.

Hamza Haşıl’a nazaran bu durum Körfez içinde yeni mikro ittifakların habercisi olabilir:

“Krizin sönümlenmesine ait Körfez ülkelerinin izlediği metotlardaki tezat, şimdi tam olarak ismi konmamış olsa da bölge içinde mikro ölçekli ittifaklara kapı aralamaktadır.”

Bugün Körfez’de yaşanan tartışma bölgenin gelecekte hangi güvenlik tertibiyle yoluna devam edeceği sorusu etrafında şekilleniyor.

Bir taraf işgalci İsrail ile daha entegre güvenlik sistemini tahlil olarak görürken, öbür taraf bu yaklaşımın Ortadoğu’yu daha derin ve denetim edilmesi güç bir istikrarsızlık periyoduna sürüklediğini düşünüyor.