Maliyet dev, çıkar tartışmalı: Pentagon’un hava şovları yeni kazayla gündemde

ABD’nin Idaho eyaletinde düzenlenen bir hava gösterisinde geçen hafta sonu ABD Donanması’na ilişkin iki savaş uçağının havada çarpışması, Pentagon’un cümbüş ve şov uğruna neden milyonlarca dolarlık savaş uçaklarını ve mürettebatını riske attığı sorusunu yine gündeme getirdi.

ABD ORDUSUNDAN HAVA ŞOVLARI KAZALARINDA 136 MİLYON DOLARLIK KAYIP

Mountain Home Hava Kuvvetleri Üssü’ndeki “Gunfighter Skies” hava gösterisi sırasında meydana gelen kazada, F/A-18 platformu üzerine inşa edilmiş iki adet EA-18 Growler elektronik harp uçağı çarpıştı.

Donanma yetkilileri, uçaklarda bulunan 4 mürettebatın fırlatma koltuğuyla kurtulduğunu, sırf birinin hayati tehlikesi bulunmayan yaralar nedeniyle hastaneye kaldırıldığını açıkladı.

Donanmanın 2021 bilgilerine nazaran her birinin maliyeti 68 milyon dolar olan bu uçakların üretimi artık yapılmadığı için gerçek ikame bedellerinin çok daha yüksek olacağı belirtiliyor. F/A-18 ailesindeki uçakların saatlik uçuş maliyeti ise yaklaşık 20 bin doları buluyor.

YATIRIMIN GERİ DÖNÜŞÜ NEGATİF: MALİYET YARARDAN FAZLA

Askeri şov uçuşlarının maliyetleri ve riskleri, geçmişten bu yana sivil ve askeri uzmanlar ortasında tartışma konusu olmaya devam ediyor.

2012 yılında ABD Donanması Lisansüstü Eğitim Okulu’nda misyonlu üç subay tarafından hazırlanan bir maliyet-fayda tahliline nazaran, meşhur “Blue Angels” (Mavi Melekler) şov grubunun yıllık bütçesi yaklaşık 98,6 milyon dolardı.

Raporda ortaya çıkan en dikkat alımlı sonuç ise bu devasa bütçeye karşılık Donanmanın orduya asker çekme (recruiting) manasında elde ettiği direkt yararın 1 milyon doların altında kalması oldu.

Subaylar, yatırım getirisi (ROI) açısından bakıldığında askeri şovların yüzde 99 oranında negatif bir bilanço ortaya koyduğunu ve maliyetlerin yarardan çok daha fazla olduğunu sonucuna vardı. Şovların etraf vilayetlere sağladığı ekonomik katkı ve “halkla ilişkiler” kıymeti hesaba katıldığında bile yatırım getirisinin yüzde 41 negatif çıktığı hesaplandı. Kongre, 2024 yılında Pentagon’dan yeni bir maliyet-fayda çalışması talep etmiş olsa da askeriye şimdi aktüel sayıları kamuoyuyla paylaşmadı.

PENTAGON RİSKİ NEDEN GÖZE ALIYOR?

Hava şovlarında uçaklar saatte yüzlerce kilometre süratle, birbirlerine ve yere epey yakın aralarda akrobasi hareketleri yapıyor. Geçmişte 1982’deki dört Thunderbirds pilotunun öldüğü “Elmas Kazası”, 1994’teki B-52 bombardıman uçağı kazası ve yakın periyotta 2016 ile 2018 yıllarında yaşanan ölümlü kazalar bu operasyonların taşıdığı tehlikeyi gösteriyor.

Tüm bu tehlikelere ve olumsuz mali raporlara karşın askeri yetkililer bu şovları sürdürmekte kararlı.

Havacılık uzmanı ve eski savaş pilotu John Venable, Blue Angels ve Thunderbirds ekiplerinin Kuzey Amerika’da her yıl düzenlenen 300’den fazla şovun lakin küçük bir kısmına yetişebildiğini, bu yüzden Growler üzere daha küçük lokal şov gruplarının kurulduğunu belirtti. Venable, bu uçuşların ordu ile halk ortasında bir “bağ dokusu” oluşturduğunu savunarak şu değerlendirmede bulundu:

“Bir askeri hava gösterisinin gerçek hedefi, olağan koşullarda bunu görme fırsatı bulamayacak insanlara ordunun hassasiyetini ve profesyonelliğini hissettirmek ve içlerinden kimilerine orduya hizmet etme dileği aşılamaktır. Birçok kişi halkla münasebetler ve askere alım yararlarını tam olarak göremiyor ya da küçümsüyor lakin bu yararlar epeyce büyüktür.”