ANALİZ- Netanyahu’nun uzun gölgesi: İsrail siyaseti nasıl radikalleşti?

İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Memleketler arası Bağlantılar Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Tuğçe Ersoy Ceylan, İsrail siyasetinin 1996’dan günümüze nasıl giderek radikalleştiğini ve bu radikalleşmede “Netanyahu etkisini” AA Tahlil için kaleme aldı.

***

İsrail, son yıllarda derin bir siyasal dönüşümden geçiyor. V-Dem Endeksi’ne nazaran İsrail artık liberal bir demokrasi olarak sınıflandırılmıyor. İsrail siyasi sistemi 50 yıl sonra birinci kere seçimli demokrasi düzeyine düşmüş durumda. Görece teknik görünen bu sınıflandırma düşüşü aslında hayati bir soruyu akıllara getiriyor: İsrail siyaseti nereye gidiyor?

İsrail siyasetinde besbelli bir halde liberalizmden uzaklaşma ve iktidarların siyasal yelpazenin sağa kayması gözlemlenmekte. Bu sürecin tohumları 1990’ların sonunda atılmaya başlandı. İsrail siyasetinin 1990’lardan 2025’e uzanan çizgisi ülkenin kurumsal liberal çerçevesinin daraldığı, sağ blok içinde çok sağın belirleyici aktör haline geldiği ve güvenlik telaffuzunun toplumsal kimliğe dönüştüğü bir radikalleşme sürecine işaret ediyor. Binyamin Netanyahu ise bu dönüşümün tartışmasız merkez figürü. Netanyahu’yu yalnızca bu radikalleşmenin içinden yükselen bir önder olarak görmemek gerekir onun tıpkı vakitte bu süreci hızlandıran, şekillendiren ve kalıcılaştıran bir siyasal mimar olduğunu öne sürmek yanlış olmayacaktır.

1996: Birinci kırılmanın hesabı

Netanyahu’nun 1996’da Başbakan seçilmesi, İsrail siyasetinde kritik bir dönüm noktası oldu. Bu zafer, Oslo Barış Süreci’ni yavaşlatıp ve ülkenin siyasal gündemini daha muhafazakar ve dini bir eksene kaydırdı. Bu kayışın merkezindeyse, Netanyahu’nun ultra-Ortodoks partilerle kurduğu ittifak vardı. Bu iştirak devletin yapısına ve kurumlarına kadar uzanan derin tesirler yaratan bir yönelimdi. Bu süreçte din ve devlet ilgisi yine tanımlandı, laiklik prensibi aşındı ve sivil alanın kurumsal yeri daraldı. Eğitimden askerlik yükümlülüğüne, hukuk sisteminden kamu fonlarının dağılımına kadar pek çok alanda ultra-Ortodoks tesiri kalıcı hale geldi. Münasebetiyle, bu durum sadece siyasal denklemde bir koalisyon mühendisliği değil, devletin karakterinde sessiz fakat keskin bir dönüşüm yaratmıştır.

Filistin probleminin tahlili açısından ise Oslo sürecine dair kuşkular bu devirde devlet siyasetine taşınarak sağ tabanın “güvenlikte sertlik” talebinin ana akım haline gelmesiyle neticelendi. Gerçekten İzak Rabin suikastının akabinde oluşan kutuplaşmış atmosfer, müzakere fikrini zayıflattı. Netanyahu da suikast sonrası yaşanan toplumsal parçalanmayı bir ulusal yenilenme fırsatı olarak görmek yerine, bu kutuplaşmanın üzerine oturdu. Güvenlik telaffuzunu merkezileştirerek, barış fikrini naiflik olarak kodladı. İşte bu siyasi ve toplumsal art planda merkez birinci defa bu devirde sağa kaymaya başladı.

İkinci İntifada ve kalıcı sertleşme

İkinci İntifada’nın yarattığı travma, sertlik siyasetini toplumsal refleks haline getirdi. Netanyahu bu tabanı, Filistin probleminde esnekliğin tehdit olarak algılandığı yeni bir olağanın inşasına dönüştürdü. Güvenlik üzerinden kurulan kimlik siyaseti, merkez-solun yer kaybetmesine ve sağ gövdenin homojenleşmesine yol açtı.

Oslo Barış Süreci’nin çökmesiyle patlak veren İntifada’ya verilen sert cevap, bilhassa ayrım duvarının inşası, toplumsal fay çizgilerini daha da görünür hale getirdi ve kurumlara duyulan itimadı sarstı. Gerçekten İsrail Yüksek Mahkemesi duvarın kimi kısımlarının Filistinlilere orantısız ziyan verdiğine hükmettiğinde, bu kararın bir kesim İsrailli tarafından “ulusal güvenlik kıymetine tüzel idealizm” olarak algılanması, yargıya yönelik güvensizliği derinleştirdi.

Bu kırılmaları anlık birer sarsıntı olarak değerlendirmemek gerekir. Bunlar temelinde İsrail’de merkez-liberal siyasetin altını oyacak uzun bir süreç için mayayı çalan dönüm noktalarıydı. En nihayet 2009’da Netanyahu’nun iktidara dönüşüyle birlikte, bu sürecin artık geri döndürülemez bir biçimde kurumsallaşacağı bir periyoda girildi.

2009 sonrası: İktidarın ferdileşmesi, sağın aşırılaşması

2009’da tekrar başbakanlık koltuğuna oturan Netanyahu, İsrail tarihinin en anti-demokratik dinamiklerini harekete geçirdi. Onun liderliğinde yargıya yönelik siyasi akınlar, sivil topluma, azınlıklara ve medyaya dönük retorik baskılar besbelli biçimde arttı. Netanyahu, İsrail siyasal sisteminin zayıf noktalarını şuurlu biçimde istismar etti ve yeni bir liberalizm aykırısı ideolojinin mimarlığını yaptı.

Netanyahu bu gayeyle toplumsal fay sınırlarını manipüle ederek iki büyük bölünmeyi ustalıkla körükledi. Birincisi, Aşkenazlar ile Mizrahiler ortasındaki sosyo-ekonomik yarılmaydı. Netanyahu bu ayrımı daima zenginlerle mağdurlar ortasındaki bir sınıf çatışması olarak sundu ve sağ popülizmi tabandan besledi. İkincisi ise etno-politik bölünmeydi. Netanyahu, Filistinli vatandaşlara yönelik dışlayıcı söylemi sistematik olarak kullanarak, “biz ve onlar” ayrımını siyasal kültüre kazıdı. 2009 sonrasında Arap zıddı telaffuz İsrail siyasetinde neredeyse rutinleşti. Likud’un içinden ve şahsen Netanyahu’nun ağzından Arap vatandaşlara yönelik düşmanca sözler giderek daha sık duyulur oldu. Bu telaffuz toplumdaki derin telaşları ve kırılganlıkları manipüle eden şuurlu bir stratejiydi. Örneğin, Netanyahu’nun 2015 seçimlerinde yaptığı “Araplar akın akın sandığa gidiyor” uyarısı, hem kaygı siyasetine dayanan bir mobilizasyondu hem de Filistinlileri sistemin dışına iten bir devlet aklına işaret ediyordu.

Son analizde, daha evvel marjinal görülen aktörlerin Netanyahu’nun koalisyon bağımlılığı nedeniyle hükümet ortağına dönüştüğü bir periyoda şahit olundu. Böylelikle çok sağın söylemi merkezileşti. Netanyahu’nun partisi Likud, bununla kontaklı olarak klasik liberal-milliyetçi çizgisinden uzaklaşarak popülist, anti-kurumsal ve yerleşimci hareketle iç içe geçmiş bir sağ kimliğe büründü.

Bu ortada Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) evanjelist hareketle kurulan simbiyotik bağ İsrail sağının dönüşümünü tamamlayan bir katalizör vazifesi gördü.

Evanjelist bağ: İsrail’in yeni sağ mimarisinin dış ayağı

ABD’deki evanjelik hareket, İsrail’i bir devlet olarak değil, bir kehanet sahnesi olarak görür. Bu yüzden İsrail ile ilgili telaffuz ve stratejiler siyasi retorikten öte direkt kutsal metin kökenli bir ajandaya işaret etmektedir. Böylesi zihniyette Filistinlilerle barış, toprak odunu manasına gelmektedir ve bu yanlış görülür. Hasebiyle, Netanyahu’nun ABD’de bu türlü bir kitleyi kazanması, İsrail sağını milletlerarası meşruiyet korkularından koparıp, kutsal topraklar ideolojisine daha rahat yaslanır hale getirmiştir.

Netanyahu, evanjelist tabanı mobilize eden Cumhuriyetçi siyasetçilerle kurduğu bağlantılarla İsrail siyasetini ABD’deki sağın iç gündemiyle senkronize etmede başarılı oldu. Donald Trump devri bunun doruk noktasıydı. Kudüs’ün başşehir ilan edilmesi ve Golan Zirveleri’nde İsrail egemenliğinin tanınması bu ittifakın teolojik boyuttaki meyveleri sayılabilir. Son analizde Netanyahu’nun ABD’deki evanjelistlerle kurduğu yakın ilgi, İsrail sağında üç seviyede dönüşüm yarattı. Filistin sorunu teolojik bir çerçeveye taşındı, toprak siyaseti kutsal bir misyon olarak kodlandı. İsrail’in ABD’deki iki partili istikrar stratejisi bozuldu ve Cumhuriyetçi eksene yaslanan dış siyaset bir norm haline geldi. Yerleşimci hareket, evanjelist ağların finansal ve söylemsel dayanağıyla daha güçlü, daha görünür ve daha radikal hale geldi.

7 Ekim sonrası artan radikalleşme

Bu teolojik ittifaka dayanarak kurulan yeni sağ mimari, 7 Ekim’de yaşanan saldırıyı bir travmadan öte mevcut radikalleşme sınırını hızlandıran bir ilahi doğrulanma olarak okudu ve İsrail siyasetinin geri dönüşü sıkıntı biçimde sertleşmesine yer hazırladı. Netanyahu’nun kriz idaresindeki başarısızlığı toplumda öfke yaratsa da güvenlikte sertlik beklentisi radikal aktörleri güçlendirdi. Barış sürecine dönüş fikri, kamusal alanda geniş karşılık bulamaz hale geldi.

Netanyahu, İsrail’in güvenlik odaklı siyasetinin içinden yükselen bir önderdi ama iktidarda kalma stratejileri sayesinde bu eğilimleri sertleştirdi, hızlandırdı ve geri döndürülmesi sıkıntı bir yapıya dönüştürdü. 1996’dan 2025’e İsrail siyasetindeki radikalleşmenin tek bir siyasi aktörün yapıtı olduğunu söylemek gerçek olmaz. Lakin Netanyahu’nun rolünün bu süreci bir istisnadan çok yeni bir norm haline getiren temel katalizör olduğu da yadsınamayacak bir gerçektir.

[Doç. Dr. Tuğçe Ersoy Ceylan, İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Milletlerarası Münasebetler Kısmı Öğretim Üyesidir.]

Makalelerdeki fikirler muharririne aittir ve Anadolu Ajansının editoryal siyasetini yansıtmayabilir.