GKRY’nin Doğu Akdeniz’deki Tek Taraflı Hamleleri: Bölgesel Gerilim ve Diplomasiye Etkileri

Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) ile Lübnan arasında 26 Kasım’da imzalanan münhasır ekonomik bölge (MEB) sınırlandırma anlaşması, Doğu Akdeniz jeopolitikasında yeni bir gerilim odağına dönüştü. Anlaşma, Lübnan–İsrail ve Lübnan–Suriye sınırlarını referans alarak GKRY ile Lübnan arasındaki deniz sınırlarını orta hat yöntemine göre yeniden çiziyor ve bölgede enerji yatırımlarına hukuki zemin sağladığı iddiasıyla savunuluyor.

Ancak, Lübnan’daki muhalefet ve bölgesel aktörlerin bazıları bu düzenlemeyi ülkenin deniz yetki alanlarında orantısız bir kayıp yaratmakla eleştiriyor; yaklaşık 5 bin kilometrekarelik bir alanın Lübnan lehine olmayan biçimde dağıtıldığı ileri sürülüyor.

Türkiye ve KKTC’nin tepkileri ve diplomatik boyut

Türkiye, anlaşmanın Kıbrıslı Türklerin varlığını ve eşit haklarını yok saydığını; ayrıca Doğu Akdeniz’de en uzun kıyı şeridine sahip olan Türkiye’nin yetkilerini hesaba katmadığını belirterek karşı çıktı. KKTC makamları ise GKRY’nin tek taraflı MEB düzenlemelerinin ada genelinde bağlayıcı olamayacağını vurgulayıp anlaşmayı “yok hükmünde” ilan etti. Bu noktada Türkiye ve KKTC’nin ortak vurgusu, ada üzerindeki tüm halkların dengeli hak temsili olmaksızın alınan kararların meşruiyetinin sorgulanmasıdır.

AB’nin rolü ve bölgesel etkiler

2020 Beyrut patlamasının yarattığı ekonomik kırılganlık nedeniyle Lübnan önemli ölçüde dış yardımlara bağımlı hale geldi; AB tarafından planlanan 1 milyar avroluk paketin ilk dilimi ile ilgili siyasi bağlantılar konuşuluyor. GKRY’nin AB Konseyi Dönem Başkanlığı döneminde “Akdeniz Anlaşması” gibi inisiyatiflerle Lübnan’da daha aktif rol üstlenebileceği öne çıkıyor. Bu durum, GKRY’nin enerji ve altyapı hatlarında bölgesel ağları genişleterek Türkiye ve KKTC’yi dışlamaya yönelik bir stratejiye hizmet edebilir.

Enerji, güvenlik ve uzun vadeli riskler

Anlaşmanın, hidrokarbon arama ve uluslararası enerji projelerini hızlandırması; AB’yi yeni gaz ve enerji koridorları kurmaya yönlendirmesi bekleniyor. Buna karşılık Türkiye’nin bölgesel enerji planları zayıflayabilir ve GKRY’nin Mısır, İsrail gibi devletlerle derinleşen işbirlikleri siyasi ve güvenlik alanında yeni yakınlaşmalara yol açabilir. Sonuç olarak, bölgedeki kırılgan denge bozulabilir ve çatışma riski artabilir.

Hukuki ve tarihsel çerçeve

GKRY’nin tek taraflı MEB ilanları ve üçüncü ülkelerle yaptığı sınırlandırma anlaşmaları, Kıbrıs sorunundaki tarihsel çekişmelerin bir uzantısı olarak değerlendiriliyor. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 1962 tarihli “Doğal Kaynaklar Üzerinde Daimi Egemenlik” kararına dikkat çekilerek, doğal kaynaklar üzerindeki egemenliğin “ilgili toprağın halkına” ait olduğuna vurgu yapılıyor. Bu bakış açısına göre GKRY’nin tek taraflı düzenlemeleri, Kıbrıs Türklerinin haklarını fiilen görmezden gelmek anlamına geliyor.

Olası karşı adımlar ve stratejiler

KKTC, deniz yetki alanlarını ve ruhsat sahalarını GKRY’nin önceden ilân ettiği blokları kapsayacak şekilde yeniden düzenlemeyi düşünebilir; böylelikle hem hak iddiasını vurgulayacak hem de tek taraflı girişimlere karşı karşılıklılık ilkesini işletmiş olacaktır. Türkiye açısından kritik bir hamle ise, Suriye ile deniz yetki alanı sınırlandırması yapmak ve bunu 2011’de Türkiye–KKTC arasında saptanan kuzeydoğu koordinatlarını esas alarak kurgulamaktır.

Netice itibarıyla, GKRY–Lübnan anlaşması Doğu Akdeniz’de yeni diplomatik, hukuki ve güvenlik riskleri doğuruyor. Anlaşmanın, Kıbrıs Türklerinin eşit haklarını aşındırdığı, bölgedeki istikrarı zedeleyebileceği ve kalıcı bir çözüm arayışını zorlaştırabileceği ileri sürülüyor. Bu gelişmeler, tarafların hem hukuki argümanlarını güçlendirecek hem de sahada karşı adımlar üretmeye itecektir.

Yazar: Prof. Dr. Soyalp Tamçelik, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü.