İzmir’in fotoğraf tarihine ışık tutacak stant açıldı

İzmir Büyükşehir Belediye Lideri Dr. Cemil Tugay, Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi’nin (APİKAM) mesken sahipliği yaptığı “İzmir Fotoğrafhanesi-Görsel Hafızanın İnşası (1840-1922)” başlıklı sergiyi açtı. Hem kentin hem de İzmirli fotoğrafçıların fotoğraf tarihindeki özgün pozisyonunu görünür kılmayı amaçlayan standın değerini vurgulayan Lider Dr. Cemil Tugay, “İzmir kendi kıssasını geçmişte yazdı, önümüzdeki yıllarda da bir İzmir kıssasını daima birlikte yazacağız” dedi.

İzmir Büyükşehir Belediyesi Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi (APİKAM), kent tarihi stantlarına bir yenisini daha ekledi. “İzmir Fotoğrafhanesi-Görsel Hafızanın İnşası (1840-1922)” standının açılışı, İzmir Büyükşehir Belediye Lideri Dr. Cemil Tugay’ın ev sahipliğindeki merasimle yapıldı. İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür, Sanat ve Toplumsal İşler Dairesi’ne bağlı Kent Arşivi ve Müzeler Şube Müdürlüğü tarafından düzenlenen ve İzmir’in fotoğrafçılık tarihini anlatan standın küratörlüğünü İzmir kent tarihi üzerine yürüttüğü araştırma ve koleksiyonlarıyla tanınan Aybala Yentürk, proje genel koordinatörlüğünü ise kent tarihi ile ilgili araştırmaları ve yayımlanmış kitapları bulunan Kent Arşivi ve Müzeler Şube Müdürü Dr. Serhan Kemal Saygı üstlendi.  Stant 13 Aralık 2026 tarihine kadar açık olacak ve hafta içi 09.00-17.00, hafta sonu ise 10.00-17.00 saatlerinde ziyaret edilebilecek. Stant, pazartesi günleri ziyarete kapalı olacak.

Tugay: Benzerlerinin yapılması için de teşvik edici davranacağız

İzmir Büyükşehir Belediye Lideri Dr. Cemil Tugay, İzmir’in kültürel kimliğinin değerine vurgu yaparak “Kültürümüzün farkında olmak ve sahip çıkmak, uygun bir şeyleri yapmanın başlangıç noktası olacak. Ne olduğunuzu, neye sahip olduğunuzu bilmezseniz, neyi koruyacağınızı bilemezsiniz, onun üzerinde neyi yapılandıracağınızı da bilemezsiniz. Kentin kültürü, kültür mirası ile ilgili yapılacak çalışmalara çok inanıyoruz, çok bedel veriyoruz. Bu hoş çalışma için emek veren herkesi yürekten kutluyorum. Benzerlerinin yapılması için de teşvik edici davranacağız” biçiminde konuştu.

“Dijital arşivle herkesin ulaşmasını sağlayacak”

Türkiye’nin en bedelli kent arşivine sahip olduklarını söyleyen Lider Tugay, Ahmet Piriştina’yı andı. Tugay, “Yakın bir vakitte dijital arşivle herkesin bilgiye ulaşmasını sağlayacak bedelli arkadaşlarıma çok teşekkür ediyorum” dedi. Stantta paydaş olan koleksiyonculara da teşekkür eden Lider Dr. Cemil Tugay, “Bu fotoğrafların sayesinde kentimizin hafızasının tazeleneceğini, İzmir’in çağdaşlaşma seyahatine dair kıssanın tekrar konuşulacağını düşünüyorum. Tarih büyülü bir şey, fotoğraf tarihi kaydetmede çok kritik bir malzeme. Bugün artık yapay zekadan bahsediyoruz. Bir değişimi, mecburî olarak yaşıyoruz. Değişimden korkmalı mıyız, yoksa değişimi kucaklamalı ve kendimize onu dost mu yapmalıyız? Değişimi durduramayız lakin değişimin bizi tahrip etmesini değil, bizi geliştirmesini, güçlendirmesini amaçlamalıyız. İzmir kendi kıssasını geçmişte yazdı, önümüzdeki yıllarda da bir İzmir kıssasını daima birlikte yazacağız. Ben buna çok inanıyorum. O öykünün çok hoş bir kıssa olacağını düşünüyorum. İzmir her vakit özel bir kentti, her vakit özel bir kent olacak. İzmir Türkiye ve dünyaya ilham veren, örnek olan kentlerden birisi olacak. Bunu daima birlikte göreceğiz” dedi.

Yentürk: Bir yıldır stant üzerine çalışıyoruz

İzmir’in fotoğraf tarihini ve birinci çekilen fotoğrafının kıssasını anlatan APİKAM Danışmanı, standın küratörü Aybala Yentürk, “İzmir Fotoğrafhanesi-Görsel Hafızanın İnşası (1840-1922) Standı, Osmanlı İmparatorluğu’nun ikinci büyük kenti ve Akdeniz’in en kritik liman kentlerinden İzmir’in fotoğrafçılık tarihi üzerine araştırma yapma fikrinden doğdu. Biz bu stantla İzmir’e ve İzmirlilere dair fotoğrafların eşliğinde, tıpkı vakitte bu yeni icadın kamuoyuyla paylaşıldığı günlerdeki İzmir’in yerine de vurgu yapmak istedik. Ben ve çalışma arkadaşlarım yaklaşık bir yıldır bunun üzerinde çalışıyoruz. Bakmadığımız memleketler arası ve lokal arşiv, ulaşmadığımız koleksiyonlar, aile fotoğrafları kalmadı üzere. Yüzlerce fotoğrafı elden geçirerek bir bağlama oturtmayı başardık” dedi.

Saygı: APİKAM dijital arşivini 2026’da erişime açmayı hedefliyoruz

Kent Arşivi ve Müzeler Şube Müdürü, serginin genel koordinatörü Dr. Serhan Kemal Saygı, “Yalnızca bir stant açmıyor, birebir vakitte APİKAM’ın yapmış olduğu çalışmalardan en kritiklerinden birini sizlerle paylaşmanın heyecanını taşıyoruz. Liderimiz Dr. Cemil Tugay’ın ifadesiyle, yaratıcı ve yenilikçi kültür anlayışının bir modülü olduğunu düşündüğümüz APİKAM dijital arşivini 2026 yılında İzmir Kalkınma Ajansı’nın da dayanağıyla revize ederek araştırmacıların erişimine açmayı hedefliyoruz. İzmir ve etrafına ait yaklaşık 300 bin doküman ile ülkemizin en büyük kent arşivi olan APİKAM’da yapacağımız bu dönüşümle yapay zeka dayanaklı, OSR kullanımına uygun çok lisanlı bir dijital arşivi hizmetinize sunacağız. Teknik bir yenilenme değil tıpkı vakitte öğrencilerin, akademisyenlerin ve araştırmacıların İzmir’e ait tarihî datalara daha süratli, sistemli formda erişebileceği manasına geliyor” dedi. 

“İyi ki varsınız”

Açılışın akabinde Lider Dr. Cemil Tugay, sergiye takviye veren fotoğrafçılar ve koleksiyonerlere teşekkür plaketi verdi. Sergiyi gezen Lider Tugay, stant girişine konulan anı defterine de “Sayın APİKAM ailesi, hazırlamış olduğunuz ve sergilediğiniz bu fotoğraf standı, İzmir’in fotoğrafçılık öyküsü, İzmir’in kültürel ömrüne atılmış çok bedelli bir imza niteliğinde. Yürekten kutluyorum, âlâ ki varsınız” yazarak imzaladı.

Koleksiyonlardan gün ışığına çıkanlar

“İzmir Fotoğrafhanesi” standı, kentin görsel mirasını birinci sefer bütüncül bir çerçevede ele alarak hem kentin hem de İzmirli fotoğrafçıların fotoğraf tarihindeki özgün pozisyonunu görünür kılmayı amaçlıyor. Mert Rüstem, Nejat Yentürk, Ercüment Tahtakıran, Yavuz Çorapçıoğlu, Nazmi Şurgun ve Ömer Koç’un koleksiyonlarının yanı sıra Fabio Tito, Mark Giraud, Patrice Guiffray, Çevik Çullu ve Gökçen Adar’ın aile arşivlerinden birinci defa görülecek albüm ve fotoğraflar standa paha katıyor. APİKAM’ın kendi koleksiyonlarında yer alan ve bugüne kadar gün ışığına çıkmamış fotoğraflar da stant kapsamında birinci kere izleyiciyle buluşuyor.

İzmir, fotoğrafçılık tarihine geçiyor

Zamanı ve yeri durduran inanılmaz buluş fotoğraf, dünyaya ilan edildikten sırf üç ay sonra, Doğu’ya gerçek yola çıkan Avrupalı gezginlerin eliyle İzmir’e ulaştı. Kent, kısa müddette öncü fotoğrafçıların rotasındaki duraklardan biri oldu. 1840 yılının Şubat ayında İzmir’e gelen gezginlerin, geminin güvertelerinde gerçekleştirdikleri başarılı dagerotip çekimleri, kentin ismini dünya fotoğraf tarihine kaydeden birinci kayıtlar ortasında yer aldı. Böylelikle İzmir, fotoğrafın şimdi emekleme periyodunda bile memleketler arası ilginin merkezlerinden biri olarak tarihe geçti.

Gündelik hayatın aynası

“İzmir Fotoğrafhanesi” standı, sırf kentin görüntülerini değil, gündelik ömrün ritmini ve İzmirlilerin görünürlüğünü de merkeze alıyor. Tanzimat’la birlikte çağdaşlaşan toplumun panoraması, fotoğrafhanelerin merceklerinden izlenebiliyor. Standın kritik başlıklarından biri, Sultan II. Abdülhamit Dönemi’nde hazırlanan Yıldız Albümleri olacak. Albümlerdeki İzmir fotoğrafları büyük ölçüde İzmirli fotoğrafçıların üretimlerinden oluşuyor; bu da kente, imparatorluğun görsel belleğinde ayrıcalıklı bir pozisyon kazandırıyor.

Seyyahların beğenilen kenti

Asya’nın Yedi Kilisesi’nden birine mesken sahipliği yapan; Efes, Sardis ve Milet üzere antik merkezlere yakınlığıyla arkeologlardan mimarlık tarihçilerine; ressamlardan edebiyatçılara uzanan geniş bir keşif geleneğini besleyen İzmir, fotoğrafın birinci periyodunda de merceğin doğal bir odağıydı. Stant anlatısı, Osmanlı’nın ve Akdeniz’in en kritik liman kentlerinden biri olan İzmir’in yüzyıllar boyunca Batılı seyyahların beğenilen duraklarından biri olduğunun altını çiziyor ve bu çerçevede kenti odağına alan erken devir “turistik” görüntü çekimlerine geniş yer veriyor.

Kayıp fotoğrafhanelerin İzinde

İzmir’in fotoğrafçılık tarihindeki yerini araştırırken, Cumhuriyet öncesi İzmir fotoğrafçılığı üzerine kapsamlı bir çalışma yürütmek epeyce güç kabul ediliyor. Bunun en kritik nedenleri, yazılı kaynakların çok sonlu olması ve 1922 Büyük İzmir Yangını’nın fotoğrafhaneleri yok etmiş olması olarak biliniyor. Nüfus kaybı ve stüdyoların ortadan kalkması, fotoğrafik hafızayı modüllere ayırırken, “İzmir Fotoğrafhanesi” standı farklı arşiv ve koleksiyonlarda korunan yüzlerce fotoğrafı bir ortaya getirerek bu modüllü hafızayı tekrar kuruyor. Standın kurgusunda, İzmir fotoğrafhaneleri geniş bir çerçevede ele alınırken, kısa müddetliğine faaliyet göstermiş olan fotoğrafçılar da bu bütünün bir kesimi olarak bedellendiriliyor.

Kentin çok kültürlü fotoğrafçılık geleneği

1850’lerden itibaren teknik gelişmeler, portre fotoğrafçılığını toplumsal bir alışkanlığa dönüştürdü. Osmanlı saray etrafından Levanten ailelere; konsolosluk mensuplarından Rum ve Ermeni topluluklarına kadar geniş bir kesim portre çektirme kültürünü benimsedi. Müslüman toplumun suret üretimine temkinli yaklaşımı nedeniyle 19. yüzyıl boyunca fotoğrafçılık mesleği tartıyla gayrimüslimlerin elindeydi. Frenk, Rum ve Ermeni mahallelerinde ağırlaşan stüdyolar, Avrupalı fotoğrafçıların yanı sıra İzmirli Levanten, Rum, Ermeni ve Yahudi fotoğrafçılar tarafından işletildi. Böylelikle kent, çok kültürlü bir görsel üretim ortamında kendi kimliğini belgelemiş oldu.

Sergiden kitaba

Serginin hazırlık sürecinde yürütülen kapsamlı araştırmalar bir kitapta toplanarak okurla buluşturulacak. Aldakikalar içinde kritik bir boşluğu dolduracağına inanılan bu çalışma, İzmir’in 80 yılı aşkın fotoğrafçılık mirası üzerine yapılan araştırmaları kalıcı ve sağlam bir müracaat kaynağına dönüştürmeyi amaçlıyor.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı