Öcalan ve FETÖ mensupları ‘umut hakkı’ndan yararlanabilir mi?

Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum, AA Tahlil için kaleme aldığı yazıda, infaz hukukunun en çok tartışılan mevzularından biri olan “umut hakkı” ve kaideyle salıverilme düzeneklerini ayrıntılandırdı. Uçum, bahsin terör örgütü PKK elebaşı Abdullah Öcalan yahut makul isimler üzerinden değil, sistem bütünlüğü içinde kıymetlendirilmesi gerektiğini belirtti.

Mehmet Uçum’un yazısı şu formda;

– Kaideyle salıverilmeden yararlanmanın öteki bir tabiri olarak umut hakkı

Öncelikle belirtelim ki umut hakkı olarak tartışılan konu, daha evvel ilgililerce etraflıca açıklandığı üzere bireye has yahut münfesih terör örgütü PKK’nın elebaşı Abdullah Öcalan’a yönelik bir tahliye imkanı değildir. Umut hakkı direkt tahliye de sağlamaz. Umut hakkı, bir af uygulaması ise hiç değildir. Daha da değerlisi, umut hakkı bağımsız bir hak değil kaideyle salıverilme imkanının öteki türlü sözüdür.

Aynı biçimde, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AHİM) içtihatlarından yola çıkılarak yapılan umut hakkı nitelemesi de kaideyle salıverilme manasındadır. Koşulla salıverilmeden farklı ve umut hakkı denen başka bir hukuksal kurum yoktur. Bizim mevzuatımızda da umut hakkı nitelemesi kullanılmaz. Şartlı salıverilme kavramına yer verilir.

Ayrıca birtakım muharrirlerin AİHM içtihadına dayanarak söz ettiği umut hakkı nitelemesinin isabetli olduğu da tartışma götürür. Kaideyle salıverilme, mahkumlara tanınmış bir haktan fazla en azından başlangıç açısından bir hukuksal imkandır. Zira kaideyle salıverilme bir hak olarak direkt devreye girmez. Gerçekleşme şartları büsbütün mahkuma bağlıdır. Bunlar da kanunda belirtilen taban cezayı çekmek ve bu müddet boyunca düzgün halli olmaktır.

– Kesin bir hak değil bir tüzel İmkan olarak koşulla salıverilme

Hiçbir hükümlü başlangıçtan itibaren kesin olarak kuralla salıverilme hakkına sahip değildir. Yalnızca kaideyle salıverilme umudu vardır. Bunun için minimum cezanın âlâ halli çekilmesi şartı birinci evredir. İkinci etap bu hususta bir idari raporun ve infaz yargısı kararının olmasıdır. Bu iki kademe olumlu tamamlanınca kişi şartlı olarak salıverilir. Şartlı salıverilme de bihakkın tahliye yani infazın tamamlandığı manasına gelmez. Lakin şartlı salıverilme mühletince taammüden yeni bir cürüm işlenmemesi ve varsa belirlenmiş yükümlülüklere uyulması halinde infaz tamamlanmış sayılır. Aksi halde kişi hem evvelki cezasından bihakkın tahliye tarihine kadar kalan cezayı çeker hem de yeni kabahatten ötürü infaz kurumunda daha fazla kalır. Yani şartlı salıverilmeden daha geç yararlanır.

Bu çerçevede umut hakkı, ömür uzunluğu cezaevinde kalacak formda karar almış herkese koşulla salıverilme umudunu vermek demektir. Direkt bir hak tanımlamak değil bir hukuksal imkan sağlamaktır. Bunun temel sebebi, genel olarak cezanın infazından beklenen hedeftir. Bu emel, mahkumun yine toplumla uyumlu olacağı bir duruma gelmesidir. Bu bakışla, ömür uzunluğu infaz kurumunda kalmayı mecburî kılan yasal düzenlemeler cezadan beklenen maksatla uyuşmaz. Mahkuma “bir gün gün ışığına çıkma umudu” tanımayan infaz sistemi, cezanın genel maksadından uzaklaşmış olur. Bununla birlikte birtakım cürümler bakımından koşulla salıverilme imkanının verilmediği sistemler de vardır. Türkiye’de de kimi kabahatler kapsam dışı tutulmuştur.

Şartla salıverilme imkanı, şu anda kapsam dışında olan hatalardan hükümlü olanlara da tanınırsa yeniden kuralla salıverilmenin asılları uygulanır. Otomatik bir tahliye uygulaması olmaz.

İdare ve müşahede şuralarının altı ayda bir kıymetlendirme yaparak oluşturacağı rapora ve İnfaz hakimliğinin kararına nazaran süreç yapılır. Kaideyle salıverilme kararının çıkabilmesi için mahkumun çektiği ceza müddetince güzel halli olduğunun tespiti gerekir. Aksi halde cezasını çekmeye devam eder.

Öte yandan kapsam dışında olan mahkumların kapsama alınması halinde mahkumiyetleri örgütlü suça dayandığı için mevcut yasal kararlara nazaran:

müebbet mahpusta 30 yıl,
ağırlaştırılmış müebbet mahpusta 36 yıl,
müebbete eklenen bir yahut daha fazla müebbet ceza halinde 40 yıl,
müebbete eklenen bir yahut daha fazla periyodik ceza halinde en fazla 40 yıl
ceza çekilmesi kuraldır.

Konuya ait çabucak bir yasal düzenleme yapılsa bile kapsama giren şahıslar bu müddetleri tamamlamadan bu imkandan yararlanamaz. Başka bir deyişle, belirtilen cezalar çekildikten sonra koşulla salıverilme umuduna ait imkan devreye girer.

Kısaca, kuralla salıverilmeden ve bu kapsamda umut hakkı olarak tabir edilen imkandan yararlanabilmek için iki durumun bir ortada gerçekleşmesi gerekir: Birincisi kanunda belirtilen müddet kadar cezanın çekilmiş olması. İkincisi çekilen ceza müddetince mahkumun düzgün halli olması. Bu iki durumun birlikte gerçekleştiği infaz yargıcının kararıyla tespit edildiğinde koşulla salıverilme olur. Aksi halde mahkumun infazı devam eder.

– Koşulla salıverilmenin genişletilmesi halinde kapsama eklenecekler:

Umut hakkı olarak tartışılan kaideyle salıverilmenin genişletilmesi halinde kapsama girecek mahkumlar ise şunlardır:

Ağırlaştırılmış müebbet mahpus cezasını devletin güvenliğine, anayasal nizama ve ulusal savunmaya karşı işlenen örgütlü cürümlerden alanlar,
Geçmişte mevt cezaları müebbet ağır mahpus cezasına yahut ağırlaştırılmış müebbet mahpus cezasına dönüştürülen terör suçluları,
Terör hatalısı olarak ağırlaştırılmış müebbet mahpus cezası alanlar.
Şayet bu hususta tam irade ve yetki sahibi Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) kaideyle salıverilme imkanından yararlanacak hükümlü kapsamını üstte belirtilen mahkumlarla genişletecek düzenleme yaparsa Öcalan da bu kapsama girer. Bu düzenleme büsbütün TBMM’nin takdirindedir.

Elbette TBMM kapsam dışında olan kabahatleri kaideyle salıverilmenin kapsamına eklerse bu hususta mühlet, kıymetlendirme talebi, süreç idaresi, ilgili ve yetkili idari ve yargısal merciler bakımından özel düzenleme de yapabilir. Genel kaideyle salıverilme yolundan farklı bir adap belirleyebilir. Bu konuda hukuken bir mani yoktur.

– Mevcut durumda koşulla salıverilmenin kapsamı

Yürürlükteki İnfaz Kanunu’na nazaran üstte belirtilen kapsam dışı mahkumlar hariç tüm mahkumlar cürüm ve ceza tipleri ne olursa olsun kaideyle salıverilme imkanına sahiptir. Örneğin terör hatasından müebbet yahut vadeli mahpus cezası alanlar yeniden kapsam dışı hatalar dışındaki cürümlerden ağırlaştırılmış müebbet yahut müebbet mahpus cezası alanlar mevcutta bu imkandan yararlanabilir. Lakin söz edildiği üzere kanunda belirtilen minimum cezaların çekilmesi ve ceza müddetince âlâ halli olma koşullarının birlikte gerçekleşmesi halinde bu imkan devreye girer. Bu nedenle, şu anda umut hakkı olarak tartışılan kuralla salıverilmenin genişletilmesi kapsamında, güya terör suçluları için birinci kere koşulla salıverilme getirilmek isteniyormuş üzere kıymetlendirme yapmak kusurludur.

– Terör örgütü FETÖ mensuplarının durumu

Mevcutta FETÖ çetesi mensuplarından müebbet ve periyodik mahpus cezası alanlar koşulla salıverilme imkanına sahiptir. Kapsam dışı olanlar yalnızca ağırlaştırılmış müebbet mahpus cezası alanlardır.

Eğer bu türlü bir düzenleme çıkarsa ağırlaştırılmış müebbet mahpus cezası almış FETÖ çetesi mensuplarının bu imkandan yararlanabilmesi için mevcut yasal kararlara nazaran 2016 dikkate alındığında en erken 2046’ya, en geç 2056’ya kadar ceza çekmeleri ve bu müddet içinde âlâ halli olmaları gerekir. Bu hususta yorum yaparken minimum cezayı yatma ve güzel halli olma kaideleriyle infaz hakimliğinin olumlu karar verme şartı daima göz önünde tutulmalıdır.

Öte yandan TBMM isterse kuralla salıverilmenin genişletilmesini münfesih terör örgütü mensuplarıyla sonlu özel bir düzenlemeyle de yapabilir. Bu durumda FETÖ dahil öteki terör örgütlerinin ağırlaştırılmış müebbet mahpus cezası almış mensupları bu genişletmenin dışında kalır. Bu da hukuksal bir seçenektir.