Diploma mı, Tecrübe mi? Yetenek paradoksu

Son yıllarda gelişmiş iktisatların karşı karşıya olduğu fiyat eşitsizliği, durağan gerçek gelirler ve işgücüne iştirak oranındaki gerileme başlığındaki üç temel sorun, çoğunlukla eğitim düzeyi üzerinden tartışılıyor.

Ancak “Diplomasız çalışanlar için iş piyasası sinyali olarak iş tecrübesi (Work Experience as a Job Market Signal for Workers without Bachelor’s Degrees)” başlıklı çalışma, sorunun merkezine farklı bir noktayı yerleştiriyor: “Sinyal” eksikliği.

Beceri eksikliği mi?

2020 yılında yapılan araştırmaya nazaran, patronlar yeni açılan konumlarda daha çok üniversite diploması talep ediyor. Son on yılda açılan yeni işlerin büyük kısmında dört yıllık üniversite eğitimi tercih edilir hale durumda görünüyor. Lakin işgücünün değerli bir kısmı bu diplomaya sahip olmuyor.

Çalışma, diploması olmayan çalışanların kıymetli bir kısmının tecrübeyle emsal maharetler edindiğini gösteriyor. Çalışmayı yapan uzmanlar, data tabanındaki 35 temel marifet üzerinden meslekler ortası “beceri mesafesini” hesaplıyor. Böylelikle düşük fiyatlı bir işte çalışan kişinin, yüksek fiyatlı işlerle uzaklığının ne kadar “yakın” olduğu ölçülüyor.

30 milyon kişinin potansiyel var lakin çalışmıyor

Çalışmanın sonuçlarına nazaran, ABD’de lisans diploması olmayan 68 milyon çalışanın yaklaşık 30 milyonu, mevcut maharetleri sayesinde daha yüksek fiyatlı işlere geçiş potansiyeline sahip olarak “Yükselen Yıldızlar” kümesinde yer alıyor. 33 milyon çalışan ise “Oluşan Yıldızlar” olarak sınıflandırılıyor. Bu sınıf kendi gelir kümesinde daha güzel durumlara geçiş imkanı bulunlar oluyor. Yaklaşık 5 milyon kişi ise halihazırda yüksek gelirli işlerde çalışan “Parlayan Yıldızlar” sınıfına giriyor.

Bu tablo, diplomasız çalışanların yeteneklerini ya da tecrübelerini eşit biçimde gösteremeyen bir küme olduğunu ortaya koyuyor. Sonuçta, işgücü piyasasında büyük fakat gereğince görünmeyen bir yetenek havuzu bulunuyor.

Diploma, “şart” olmazsa ne olur?

ekonomim’den Şeyda Uyak’ın haberine nazaran; Çalışma, patronların diploma kaidesini katı bir filtre olarak kullanmasının hem çalışanlar hem de firmalar açısından verimsizlik yarattığını savunuyor. Tıpkı maharetlere sahip iki meslek ortasında önemli fiyat farkları bulunabiliyor. Sorun birden fazla vakit marifet farkı değil, bu marifetlerin farklı bölümlerde “okunma” biçimi oluyor.

Araştırmaya nazaran, iş tecrübesinin daha güçlü bir gösterge olarak kabul edilmesi, milyonlarca çalışanın daha yüksek fiyatlı işlere erişimini kolaylaştırabilir. Bu durum sadece ferdî gelirleri artırmakla kalmıyor tıpkı vakitte fiyat eşitsizliğinin yapısal seyrini de değiştirebiliyor.

Sonuç olarak, işgücü piyasasında asıl tartışmanın “daha fazla diploma” yerine, “mevcut maharetlerin nasıl tanındığı” olması gerektiği ortaya çıkıyor.

İşgücü piyasasının görünmeyen maliyeti

Aynı biçimde işgücü piyasasında yıllardır tekrarlanan nitelikli eleman bulunamadığı argümanları da bu alanda bir araştırmaya daha mevzu oluyor. “Yetenek Paradoksu (The Talent Paradox)” başlıklı araştırma, bu argümanın gerisindeki tabloyu aksiye çeviriyor. Çalışmaya nazaran sorun, kâfi maharete sahip insan olmaması değil; patronların arama ve seçme metotlarının daralmış olması oluyor.

Diploma bir eleme sistemine dönüştü

Bu araştırmada da dört yıllık üniversite diplomasının pek çok iş için fiili bir ön şart haline gelmesine rağmen bu konumların değerli bir kısmının, teknik olarak üniversite eğitimi gerektirmiyor olması işgücünü daraltıyor.

Bu yaklaşım, bilhassa üniversite mezunu olmayan lakin iş tecrübesiyle gerekli hünerleri edinmiş adayları sistematik biçimde dışarıda bırakıyor. Böylelikle işgücü piyasasında görünmeyen bir eşik oluşuyor. Şirketler yetenek ararken, aslında potansiyel adayların değerli bir kısmını baştan eliyor.

Deneyim neden ikinci planda kalıyor?

Çalışma, iş tecrübesinin patronlar için güçlü bir yeterlilik göstergesi olduğunu; lakin diplomaya kıyasla daha az belirleyici kabul edildiğini ortaya koyuyor. Bu durum, iş tecrübesinin ekonomik pahasının tam olarak fiyatlanmadığını düşündürüyor.

Sonuçta ortaya çıkan tablo yalnızca bireyleri değil, iktisadın genel verimliliğini de etkiliyor. Yeteneklerin aktif kullanılmaması üretkenlik kaybına yol açarken, fiyat farklılıklarını da derinleştiriyor. Diploma sahibi olanlarla olmayanlar ortasındaki gelir makası açılıyor.

Ekonomik maliyet

Araştırmaya nazaran şirketlerin katı diploma kuralları, işgücü arzını daraltıyor ve işe alım süreçlerini zorlaştırıyor. Bu da “yetenek açığı” telaffuzunu besleyen bir kısır döngü yaratıyor.

Yetenek paradoksu, yalnızca ferdî meslekleri değil; toplumsal hareketliliği, gelir dağılımını ve uzun vadeli büyüme potansiyelini de etkiliyor. Aslında yetenek var ancak yeteneğe erişim daralıyor.