‘Türkiye’de, özgürlükleri 1950’deki demokratik Cumhuriyete borçluyuz’

Türk siyaset bilimci, akademisyen ve liberal niyet müellifi Atilla Yayla, Gülben Ergen’in bir toplumsal medya paylaşımında Afganistan’daki idareye tenkit yöneltirken Cumhuriyetin ve Mustafa Kemal’in Türkiye’ye özgürlük getirdiği istikametindeki görüşlerine cevap veren bir makale kaleme aldı.

Atilla Yayla: Bağımsızlık ile özgürlük tıpkı şey değildir

Yayla, Ergen’in yaklaşımında “ciddi bir kavram karışıklığı” bulunduğunu savunarak, bağımsızlığın bir devletin öbür bir devletin egemenliği altında olmaması manasına geldiğini; lakin bunun tek başına kişisel hak ve hürriyetlerin garanti altına alındığı özgürlükçü bir nizamı garanti etmediğini belirtti.

Özgürlükçü sistemin taban kaidelerini sıraladı

Yayla, özgürlükçü bir idarenin temel ögelerini; hür ve adil seçimler, iktidarın barışçıl biçimde el değiştirebilmesi, doğal hakların tanınması, ifade-örgütlenme-basin özgürlüğü, hukuk önünde eşitlik, azınlık haklarının korunması, yürütmenin yargı kontrolüne açık olması ve devlet gücünün sonlandırılması formunda sıraladı. Özgür bir sistemin göstergesinin, bireyin devlet gücü karşısında garanti altında olması olduğunu vurguladı.

Tek parti devrine “özgürlük” ölçütleriyle bakınca ne çıkıyor?

Türkiye’nin tek parti periyodunun bu ölçütlerle değerlendirildiğinde, bağımsız bir devlet yapısı bulunsa da özgürlükçü bir sistemin mevcut olmadığını belirten Yayla, siyasal çoğulculuğun fiilen ortadan kalktığını, iktidarın tek elde toplandığını ve tabir özgürlüğünün önemli biçimde sınırlandırıldığına dikkat çekti.

Yayla’ya nazaran sorun “devletin seküler ya da dini referanslara dayanması” değil; devletin toplumu üstten aşağıya dönüştürme argümanı ve bunu dayatmacı yollarla uygulaması.

Yayla’dan örnekler: Kıyafet, unvan, din eğitimi, lisan ve kimlik

Yazıda, tek parti periyodunda özgürlük alanını daralttığı öne sürülen uygulamalar ortasında; tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması, kimi dini unvanların yasaklanması, şapka düzenlemesi, sivil hayattaki unvanların kullanımının sonlandırılması, din eğitiminin geriletilmesi, Kürtçenin toplumsal alandaki kullanımına dönük fiili yasak ve Türkleşme baskıları üzere başlıklar sıralandı. Ayrıyeten Türkçe ezan uygulaması ve alfabe değişikliği de “yöntem” tartışması üzerinden değerlendirildi. Atilla Yayla yazısında “Tekke, zaviye ve türbelerin 30 Kasım 1925’te kabul edilen 677 sayılı Kanun ile kapatılması; insanların sivil hayatın akışı içinde kullandığı dini unvan ve sıfatların (ör. pir, derviş, mürid) yasaklanması, 25 Kasım 1925 tarihli 671 sayılı Şapka İktisası Hakkında Kanun ile başta devlet memurları olmak üzere insanlara şapka giyme mecburiyeti getirilmesi, 26 Kasım 1934 tarihli 2590 sayılı Kanun ile sivil hayatta kullanılan Ağa, Hacı, Hafız, Hoca, Molla, Efendi, Bey, Beyefendi, Paşa, Hanım, Hanımefendi üzere unvanların kullanılmasının menedilmesi, din eğitiminin 1924’ten 1948’e kadar geriletilmesi ve hatta yok edilmesi; Kürtçenin toplumsal alanda kullanımına Takrir-i Sükün Kanunu (4 Mart 1925) ile getirilen ve 1934 tarihli 2510 sayılı İskan Kanunu ile kuvvetlendirilen fiili yasak; farklı etnik kökenlerden olan insanlara Türkleşme baskıları, Türklüğe dayanan ve Türklüğü yücelten eğitim müfredatları, 1932’de ezanın Türkçe okunmasına başlanması; alfabenin değiştirilmesi üzere uygulamalar bu çerçevede değerlendirilmelidir.” dedi.

“Sorun tercih değil, devlet zoruyla dayatılması”

Yayla, Latin alfabesinin benimsenmesi yahut ezanın Türkçe okunmasının tek başına “özgürlük karşıtı” sayılmayacağını; lakin bu çeşit değişimlerin devlet zoruyla ve üstten aşağıya dayatılmasının özgürlük alanını daralttığını savundu. Demokratik toplumlarda ıslahatların meşruiyetinin sırf emelden değil, birebir vakitte uygulama sisteminden kaynaklandığını belirtti.