Kamuda ‘Hiyerarşik Bypass’ kurumları zayıflatıyor

Hiyerarşik bypass (1): Genel Müdürün, yardımcısı ve daire liderini atlayıp şube müdürüyle muhatap olması

Kamu kurumlarında çalışanların yakından tanıdığı lakin açıkça lisana getirmekte zahmet çektiği bir tablo var: Üst yöneticilerin, bir alt kademedeki yöneticiyi devre dışı bırakarak daha aşağıdaki ünitelerle direkt bağlantı kurması. Bakan düzeyinde başlayan bu eğilim, kurumun tüm kademelerine sirayet edebiliyor; genel müdür yardımcılarını atlayan genel müdürler, şube müdürlerini yok sayan daire liderleri da bu tablonun kesimi haline geliyor.

Hiyerarşik bypass (2): Memur da şube müdürünü atlayarak daire liderine direkt erişiyor

Söz konusu durum sırf üstten aşağıya işlemiyor. Kimi vakit alt kademedeki işçinin, amirini es geçerek üst idareye direkt erişim sağlaması ve bunu kurumsal bir avantaja çevirmesi de birebir sorunun farklı bir yüzünü oluşturuyor.

Orta Kademe Neden Kritik?

Kamu idaresinde orta kademe yöneticiler, sadece buyruk ileten bir orta katman değil; kurumsal tecrübenin, mevzuat bilgisinin ve idari belleğin taşıyıcısı pozisyonunda. Bu kademe fonksiyonsuz kılındığında kurumlar ağır bir bedel ödüyor: Yetki sonları muğlaklaşıyor, hesap verebilirlik zayıflıyor, kararlar artık kurumsal süzgeçten değil ferdî kanallardan akıyor. Uzun vadede ise en kritik kayıp kurumsal hafızanın erimesi oluyor; deneyimli yöneticiler vakitle karar üretmeyi bırakıyor, çünkü o fonksiyon fiilen oburunun eline geçmiş durumda oluyor.

Memurlar.net Değerlendirmesi: Türkiye ABD’nin İzinde mi?

Karşılaştırmalı kamu idaresi bilgileri bu tablonun Türkiye’ye has olmadığını ortaya koyuyor. Gelişmiş demokrasiler ortasında siyasi atama sayısı açısından kıyaslanamaz ölçüde öne çıkan ABD’de benzeri tansiyonlar onlarca yıldır belgeleniyor. Reagan periyodunda meslek yöneticilerini fiilen fonksiyonsuz kılan “gölge kadro” uygulaması bunun tarihi bir örneği. Son periyotta ise meslek kökenli üst seviye yöneticilerin sayısındaki dramatik düşüş, uzmanlar tarafından kurumsal kapasite kaybı olarak bedellendiriliyor.

– İtimat bağına dayalı idare kültürü derinleşiyor

Türkiye’deki tabloya bakıldığında bu süreçle yapısal benzerlikler dikkat çekiyor. Güven ilişkisine ve siyasi yakınlığa dayalı idare kültürünün derinleşmesiyle birlikte orta kademe giderek işlevsizleşiyor. Kurumun gerçek belleğini taşıyan bu katman alandan çekildiğinde ise yönetim, birkaç kişinin inisiyatifine ve bilgi birikimine mahkum hale geliyor; son derece kırılgan bir yapı ortaya çıkıyor.

İskandinav ülkeleri ve Almanya başta olmak üzere esaslı idari geleneklere sahip sistemlerde bu tablonun neden bu kadar sonlu kaldığı sorusunun cevabı da burada gizli: O ülkelerde orta kademenin yetki alanı yasal garantiye kavuşturulmuş, meslek yolu siyasi süreçlerden bağımsız tutulmuş durumda.

Çözüm Kurumsal Güvencede

Hiyerarşi, otoriteyi pekiştiren biçimsel bir katılık değil; yetkinin ve sorumluluğun sağlıklı akışını düzenleyen fonksiyonel bir sistem. Bu düzeneğin işlerliğini yitirmesi yöneticilerin şahsî tercihleriyle açıklanamaz; sistemin bunu mümkün kılan ya da zorlaştıran yapısal özellikleri belirleyici. Türkiye’de yetki evresinin fiiliyatta değil sadece kağıt üzerinde kaldığı, orta kademe yönetici iş garantisinin siyasi konjonktüre nazaran formlandığı sürece bu tablo değişmeyecek.