Kurban Bayramı kültürel hafızayı canlandırıyor!

Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, NPİSTANBUL Hastanesi İdare Heyeti Lideri ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, çağdaş insanın dijitalleşme ve belirsizlik içinde yaşadığı mana krizine karşı Kurban Bayramı üzere dini ritüellerin, ruhsal, toplumsal ve kültürel tesirleri hakkında bilgi verdi.

Esas olan, maddi ögelerin art planındaki manası kavramak! 

Kurban ibadetine farklı bir bakış açısıyla yaklaşan Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “İnsan, bencillik, dünyacılık ve hazcılık ekseninde bir cins ‘hapishane’ içinde yaşıyor. Bu yapı içinde kişi, denetim hissiyle bloke olmuş bir halde, daha çok eşyalara ve maddi pahalara bağlanıyor.” dedi.

İnsanın mala, mülke, servete, şöhrete ve makama yönelmesinin, onu manadan uzaklaştırdığını tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Oysa temel olan, bu maddi ögelerin art planındaki manası kavramak. Bu bağlamda dini ritüeller, bilhassa kurban ibadeti, insanın bu çerçeveyi kırması ve gerçeklerle yüzleşmesi için bir fırsat sunuyor. Kurban ibadeti sırf sembolik bir mana taşımıyor, tıpkı vakitte insanın iç dünyasında da bir dönüşüm sağlıyor. ‘Kurban’ sözü köken olarak ‘kurbiyet’ten geliyor ve Allah’a yaklaşmayı tabir ediyor. Bu istikametiyle kurban, hem manevi hem de mana boyutu olan, tıpkı vakitte mali bir ibadet olarak değerlendirilmeli.” halinde konuştu.

İbadetler, bireyin bencilliğini kırarak diğerlerini fark etmesini sağlar! 

Kurban ve gibisi mali ibadetlerin, insanın sahip olduğu şeyleri paylaşmasını sağladığını ve toplumdaki dezavantajlı kısımların fark edilmesine katkıda bulunduğunu lisana getiren Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Özellikle yılda bir yahut birkaç kere et tüketebilen insanların durumuna dikkat çekilmesi, bu ibadetin toplumsal tarafını güçlendiriyor. Zekat üzere ibadetlerle birlikte düşünüldüğünde, kurban bireyde verme, paylaşma ve sorumluluk şuurunu geliştiriyor.” dedi.

Bu ibadetlerin, bireyin sadece kendisi için yaşama eğilimini kırarak diğerlerinin varlığını ve gereksinimlerini fark etmesine yardımcı olduğunu kaydeden Prof. Dr. Tarhan, böylece insanın husustan çok manaya yönelmesinin teşvik edildiğini söyledi.

Küçük çocuklara kurban ritüeli gerçek anlatılmalı! 

Kurban ibadetinin çocukluk periyodundaki tesirlerini ve bu ritüellerin kültürel kimlik oluşumundaki rolünü kolektif hafıza üzerinden kıymetlendiren Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Kurban Bayramı ve kurban kesiti üzere dini ritüeller, çocukların zihninde kolektif hafızanın bir kesimi olarak yerleşir. Bu hafıza bireyin hem ferdî hem de toplumsal kimliğini şekillendirir. Bu süreç, birebir vakitte aidiyet hissini güçlendirir.” dedi.

Kültürel kimliğin kaybının, bireyin diğer kültürlerin tesiri altında özne ya da obje haline gelmesine yol açabileceğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, şunları söyledi:

“Bu nedenle çocukların hem dini hem de ulusal münasebetlerle bu ritüellere dahil edilmesi kıymetli. Lakin çocukların kurban kesiti sürecine iştiraki konusunda yaşa bağlı farklılıklar var. Bilhassa 0–6 yaş periyodunda soyutlama maharetinin gelişmemiş olması nedeniyle, sevilen bir hayvanın kesilmesi çocukta travmatik tesir oluşturabilir. Bu nedenle küçük yaş kümesinde ritüelin manasının gerçek bir halde açıklanması gerekir.

Kurban ibadeti çocuğa anlatılırken, bir canın yok oluşu yerine ömür döngüsü ve paylaşım ön plana çıkarılmalı. İnsanların kasaplardan et temin etmesi, hayvanların kesilmesi ve tabiattaki besin döngüsü üzere örneklerle bu sürecin doğal bir ömür zinciri içinde olduğu açıklanmalı. Bu yaklaşım, çocuğun olaya daha bütüncül ve manalı bir çerçeveden bakmasını sağlar.”

Ölümün geçiş olarak anlatılması korkuyu azaltır! 

Ölüm ve ömür döngüsüne ait anlatıların da çocukların mana dünyasını şekillendirdiğini aktaran Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Ölümün yok oluş değil, bir geçiş ya da yer değişimi olarak anlatılması, çocukta oluşabilecek ağır tasayı azaltabilir. İnsanlarda doğuştan gelen sonsuzluk dileği, mevt algısıyla birleştiğinde dert oluşturur, lakin yanlışsız anlamlandırma ile bu dert azaltılabilir.” dedi.

Bu bağlamda, vefatın bu dünyadan öteki bir yaşama geçiş olarak ele alınmasının, bireyin ömrü daha manalı görmesine katkı sağlayacağını söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Dünya hayatının süreksiz bir süreç olarak kıymetlendirilmesi, insanın bu dünyada yaptığı aksiyonların manasını güçlendirir. Çocukların ritüellere iştirakinde paylaşım da kıymetli. Kurban sürecine harçlıkla katkı sağlama ya da dağıtım kademelerine katılma çocuğun sürece dahil edilmesi açısından yararlı. Küçük yaşlarda direkt kesim sürecine iştirak yerine evvel zihinsel hazırlık yapılması daha uygun olur. 5–6 yaş sonrasında ise çocuklar, aile eşliğinde ve ritüelin merhamet ve ibadet boyutu vurgulanarak sürece daha faal biçimde dahil edilebilir. Ailenin tavrı, çocuğun olayı nasıl manalandıracağını direkt tesirler. Çağdaş insanın en büyük sıkıntılarından biri belirsizlik. Vefatın açıklanamaması, özgürlük ve yalnızlık üzere kavramların anlamlandırılamaması bireyde tasa oluşturur. Bu nedenle ritüellerin sağladığı mana çerçevesi meçhullüğü azaltarak paylaşım ve aidiyet hissini güçlendirir.” açıklamasını yaptı.

Dijital etkileşimler duygusal küntleşmeye yol açıyor! 

Modern hayatın bireylerde oluşturduğu duygusal değişimleri ve bunun toplumsal tesirlerini modernizm ve dijitalleşme üzerinden pahalandıran Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Modern hayat, bilhassa dijital etkileşimlerin artmasıyla birlikte çocuklarda ve yetişkinlerde duygusal küntleşmeye yol açtı. Bu durum, insan beynindeki duygusal ayna nöronlar üzerinden açıklanabilir. Motor değil duygusal ayna nöronlar, bireyler ortası duygusal transferi sağlar ve bu sistemin adeta ‘telsiz internet’ üzere çalışır.” dedi.

İnsanlar ortasındaki bilgi transferinin büyük kısmının kelamlı olmayan (non-verbal) bağlantıyla gerçekleştiğine işaret eden Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:

“Ses tonu, vurgu, kelime seçimi ve söyleyiş biçimi üzere ögeler duygusal tesirde belirleyici olur. Lakin dijital irtibat bu doğal ve gerçek etkileşimi azaltarak duygusal küntleşmeye neden oluyor. Buna karşılık yüz yüze etkileşimler, karşı tarafın sevincini ve heyecanını direkt görmek, duygusal ayna nöronları aktive ederek bu küntlüğü azaltabiliyor.

Dijital ortamda verilen kolay yansılar, örneğin bir ‘beğeni’ tabiri, gerçek toplumsal etkileşimin yerini tutmaz. Empati gelişimi açısından yüz yüze tecrübeler değerli. Bu bağlamda birçok gelişmiş ülkede uygulanan toplumsal sorumluluk programlarını örnek gösterilebilir. Öğrencilerin belli mühletlerle bakım meskenlerinde, dezavantajlı çocuklarla ya da paklık ve dayanak işlerinde çalıştırılması empatiyi geliştirir ve toplumsal farkındalığı artırır.”

Yardım etme ve paylaşma davranışları insanın biyolojik tabiatında yer alıyor! 

Dijitalleşmenin toplumsal bağları zayıflattığını ve bu nedenle fizikî tecrübelerin tekrar değer kazandığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Yardım etme ve paylaşma davranışları, dini ya da ideolojik bir temelden bağımsız olarak insanın biyolojik tabiatında yer alır. Emek ve zahmetle elde edilen tecrübeler beyinde daha kalıcı izler bırakır ve bu durum bedel algısını güçlendirir.” dedi.

Bu çerçevede yapılan bilimsel araştırmalara da değinen Prof. Dr. Tarhan, “Budist rahipler ve ortalama bireyler üzerinde yapılan çalışmalarda tıpkı görsellere verilen reaksiyonların farklı olduğu görülmüş. Yardım temalı imgelere verilen reaksiyonlar, bireyin zihinsel ve duygusal yapısına nazaran gerilim ya da memnunluk hormonlarını tetikliyor. Bu durum, anlamlandırmanın duygusal yansılar üzerindeki belirleyici tesirini gösteriyor.” sözlerini kullandı.

Kurban Bayramı ve gibisi dini ritüeller toplumsal ve duygusal fonksiyonları destekliyor! 

Dezavantajlı bireylerle kurulan alakanın sadece yardım edilen bireye değil, yardım eden şahsa de olumlu tesirler sağladığına dikkat çeken Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “İnsanlar yardım ettikçe ruhsal olarak âlâ hisseder ve bunun biyolojik bir karşılığı vardır. Yardım etme davranışı insan tabiatında yer alan temel bir eğilim.” dedi.

Kurban Bayramı ve gibisi dini ritüellerin toplumsal ve duygusal fonksiyonları desteklediğini açıklayan Prof. Dr. Tarhan, “Bayramlar bilhassa çocuklar açısından değerli bir tecrübe alanı oluşturuyor. Bayramlar aile içi alakaları güçlendiriyor, çatışmaları azaltıyor ve ebeveynlerin çocuklarına daha fazla vakit ayırmasına imkan sağlıyor. Bu istikametiyle bayramlar çocukların dünyasında ‘onarıcı günler’ olarak fonksiyon görüyor.” diye konuştu.

Dini ritüeller, insanın mana ve teselli muhtaçlığına yanıt veriyor! 

Tevekkül kavramını ‘vekil tayin etmek’ manası üzerinden ele alan Prof. Dr. Tarhan, “Bu yaklaşım çağdaş insanın yaşadığı belirsizlikle alakasını kıymetlendirir. Günümüz insanı, süratli ömür temposu, ağır bilgi akışı ve her şeye anında ulaşabilme imkânına karşın geleceğe dair önemli bir belirsizlik içinde yaşıyor. Her yeni bilgi yeni sorular doğuruyor, bu durum da insan zihninde daima bir belirsizlik ve sorgulama hali oluşturuyor.” dedi.

İnsanın geçmiş ve geleceği düşünebilen tek varlık olduğunu, vakit algısı ve mana arayışının da bu belirsizlik hissini artırdığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Özellikle sorgulayan bireylerde bu durum varoluşsal bir buhrana dönüşebilir. Bu noktada dini ritüeller, insanın mana ve teselli muhtaçlığına yanıt verir. Hayata mana yükleyebilmenin, acıların yönetilmesini kolaylaştırır ve bireyin denetim edemediği durumlarla başa çıkmasını sağlar.” bilgisini paylaştı.

21. yüzyıl sırf bilgi değil, bilgelik çağı olmalı!

Modern insanın en temel meselelerinden birinin de ‘kontrol etme’ dileği olduğunu aktaran Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Her şeyi denetim etme uğraşı tasayı artırır ve bireyi bir çeşit ‘kontrol hapishanesi’ içine sokar. Buna karşılık mana arayışı, sahip olmaktan çok ‘olmayı’ hedefleyen bir hayat anlayışını öne çıkarır, insanın içsel gelişimini merkeze alır.” dedi.

Bu bağlamda maddi zenginlikten fazla mana zenginliğinin değer kazandığının altını çizen Prof. Dr. Tarhan, sözlerini şöyle tamamladı:

“Bireyin kendi iç dünyasını geliştirmesi gerekir. Dijitalleşme ve süratli teknolojik değişim, insan ilgilerinde ve toplumsal yapıda karakter meselelerini artırabilir. Bu çerçevede, Elon Musk’ın ‘Zekâ çok ucuzladı lakin karakter çok pahalılaştı’ kelamı, bilgi çağından bilgelik çağına geçiş muhtaçlığına işaret ediyor. Çağdaş çağın getirdiği süratli değişim ve dijitalleşme, toplumsal çürüme, hile, entrika ve palavra üzere olguları artırma riski taşıyor. Bu nedenle 21. yüzyıl sırf bilgi değil, tıpkı vakitte bilgelik çağı olması gerekiyor. Aksi halde karakter sahibi bireylerin azalması toplumsal bir sorun haline gelebilir. 

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı