Prof. Dr. Nevzat Tarhan: “Toksik kişilikler empati yapmaz, yalnızca ‘hep bana’ der!”

Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, toksik kişilikler ve münasebetler konusunu kıymetlendirdi.

Yılanın zehri dozunda ilaç olur, fazlası öldürür

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, toksik kişiliklerin kişisel münasebetlerde ve toplumsal hayatta yarattığı risklere dikkat çekerek, “Yılanın zehri dozunda ilaç olur, fazlası öldürür. İnsan karakterindeki kimi özellikler de böyledir. Yerinde ve ölçülü kullanıldığında yararlı olabilir, ancak manipülatif biçimde kullanılırsa toksik hale gelir” dedi.

Zorba ve kurban alakası ortaya çıkar

Toksik ilgilerde ekseriyetle manipülasyonun ön planda olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Normal görünen bir ilgi, manipülasyon başladığında toksikleşir. Bu bağlantılarda zorba ve kurban vardır. Zorba bireyler adaylarını yeterli seçer, manipüle eder, üzerinde baskı kurar. Birtakım bireyler bunu kasıtlı yapar, kimileri ise karakterinin gereği olarak farkında olmadan yapar. İki cins kişilikten kelam ediyoruz: Taammüden manipüle edenler ve bunu hakikat zannettiği için yapanlar.” diye konuştu.

B tipi kişilikler empati yoksunudur

Kişilik bozukluklarını da işaret eden Prof. Dr. Tarhan, “Özellikle B tipi kişilikler risk taşır. Narsistik, antisosyal, histrionik ve paranoid kişilik bozuklukları toksik ilgilere yer hazırlar. Bu kişiliklerin ortak özelliği empati yoksunluğudur. Egoları çok yüksektir, tenkide kapalıdırlar. Eleştiriyi tehdit olarak algılar, çabucak dost-düşman ayrımı yaparlar. Bu türlü bireyler karar verici durumda olduklarında büyük tehlike doğar.” sözünde bulundu.

Karanlık üçlü kanser hücresi gibi

Prof. Dr. Tarhan, narsistik kişilik, Makyavelistlik ve antisosyal eğilimlerin birleşimine “karanlık üçlü” denildiğini belirterek, “Bu üçlü bir ortaya geldiğinde kanser hücresi üzere davranır. Kanser hücresi sınırsızdır, sorumsuzdur, doyumsuzdur. Yalnızca kendini büyütür, etrafını yutar. Toksik kişilikler de birebirdir. Empati yapmaz, yalnızca ‘hep bana’ der. Bedenimizde bağışıklık sistemi kanser hücresine hudut koyar, durdurur. İnsan bağlantılarında de birebir usul geçerlidir: Hudut koymazsanız toksik kişilikler büyür.” formunda konuştu.

Niyet tahlili yapılmalı

Toksik kişiliklerle baş etmede en kritik noktanın “niyet analizi” olduğunu söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Bir kişi manipülasyonu taammüden mi yapıyor, yoksa gerçek olduğuna inanarak mı yapıyor? Bu ayrımı yapmak gerekir. Hukuktaki üzere kasti cürüm ile taksirli hata ortasında fark vardır. Taammüden yapanlara karşı daha dikkatli olmak gerekir” sözlerini kullandı.

Hayır diyemeyenler hasta oluyor

Prof. Dr. Tarhan, özellikle aile içindeki toksik münasebetlerin ağır psikiyatrik tablolar doğurabileceğini tabir ederek, “Üç çocuklu bir bayan ağır depresyonla geldi. Meskende kayınvalideyle yaşıyorlardı. Kayınvalide güzel niyetliydi lakin konutun tüm sistemini o belirliyordu. Eşi de büsbütün annesinin tarafını tutuyordu. Bayan hiçbir hudut koymamıştı, daima fedakârlık yapmıştı. Sonunda ağır depresyona girdi ve hastaneye yatırmak zorunda kaldık. Halbuki sorun kayınvalide değil, bayanın hudut koyamamasıydı. Fedakârlık şeması ve merhamet yorgunluğu dediğimiz tablo buydu.” dedi.

Kendine ziyan verme özgürlüğü yok

Fedakârlığın kültürel olarak yüceltildiğini lakin kişinin kendi ruh sıhhatini hiçe saymasının kabul edilemeyeceğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Bizim kültürümüzde ‘evi dişi kuş yapar’ anlayışı vardır. Ancak kişi kendi haklarını yok sayarsa, ‘aman olay çıkmasın’ diye daima taviz verirse sonunda hasta olur. İnsanın diğerine ziyan verme özgürlüğü olmadığı üzere, kendine ziyan verme özgürlüğü de yoktur. Bu nedenle toksik münasebetlerde en kritik korunma sistemi, hudut koyma marifetidir.” diye konuştu.

Toksik kişilikler farklı yollarla insanları köleleştiriyor

Prof. Dr. Tarhan, toksik kişiliklerin farklı yollarla insanları köleleştirdiğini belirterek, “Kimisi överek, kimisi azarlayarak, kimisi şiddetle köleleştirir. Ancak formül değişse de emel birebirdir; karşı tarafı denetim altına almak” dedi.

Antisosyaller şiddet uygular, narsistler överek köleleştirir

Toksik kişiliklerin davranışlarını örneklendiren Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:

“Egosu yüksek bireyler farklı metotlar kullanır. Narsistik kişilik, eşini över, yüceltir. Akabinde ‘bana her istediğimi yapacaksın’ der, köle-efendi alakası kurar. Diğerleri ise eşini aşağılar, özgüvenini yerle bir eder, depresyona sokar ancak bunu ‘senin için yaptım’ diye sunar. Yani biri överek köleleştirir, başkası ezerek köleleştirir. Antisosyal kişiliklerse daha da farklıdır, toplumsal normları yoktur, merhametleri yoktur, suça mahirdirler, çok rahat şiddet uygularlar.”

İçine atmak en büyük hata

Prof. Dr. Tarhan, toksik ilişkilerde en çok yapılan yanlışın sessizlik olduğunu belirterek, “Kurban olan taraf genelde ‘aman olay çıkmasın, çocuklar etkilenmesin’ diyerek içine atıyor. Bu, en büyük yanılgıdır. Meğer yapılması gereken güzellikle hudut koymaktır. ‘Bu yaptığın yanlış, ben bunu onaylamıyorum. Lakin evliliğimizin geleceği için katlanıyorum’ denirse karşı taraf savunmaya geçmez” diye konuştu.

Ego savaşları orman kanununa döner

İlişkilerdeki ego savaşlarına da işaret eden Prof. Dr. Tarhan, “Şu an ‘o bağırınca sen de bağır, o bir şey fırlatıyorsa sen de fırlat’ üzere teklifler var. Bu prosedür ego savaşlarını körükler. Ego savaşlarının olduğu yerde orman kanunları geçerli olur. Güçlü zayıfı ezer. Ekonomik yahut fizikî gücü fazla olan kazanır. Halbuki burada hisseden beyin değil, düşünen beyin kullanılmalı. Karşı taraf bağırmaya başladığında ‘yavaş konuşur musun, seni anlamak istiyorum’ demek çok tesirlidir. Çünkü bağırarak yavaş konuşmak mümkün değildir. Böylelikle düşünen beyin devreye girer ve öfke kırılır.” dedi.

Fırtınalara dayanabilen alakalar uzun ömürlüdür

Evliliklerde üç periyot olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, “Birinci devir romantizm, ikinci devir ego savaşları, üçüncü devir bağlılıktır. Asıl kırılma ikinci periyotta olur. Bu periyotta sorun çözme maharetlerini kullanan çiftler bağlılık devrine geçer. İşte o vakit ömür uzunluğu süren bir aşk doğar.

Narsistler sert duvara çarptığında değişir

B tipi kişiliklerin tenkide kapalı olduklarını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Narsistik, antisosyal, histrionik kişilikler eleştiriyi tehdit olarak görür. Ancak hayatın sert duvarına çarpınca değişmeye başlarlar. Narsistik yaralanma yaşadıklarında yalnız kaldıklarını fark ederler. Etraflarındaki bağların uydurma olduğunu anlarlar. Çünkü beşerler onları değil, menfaatlerini seviyordur. Bu bireylerin kıymet verdiği şey para, makam ya da ailesi olabilir. Onun ziyan gördüğünü fark ettiklerinde süratle dönüşürler. Eşi ‘artık ayrılacağım’ dediğinde, narsist bir eş apansızın özeleştiriye başlar” tabirlerini kullandı.

Toksik ilgilerde bazen iki toksik birleşir…

Tarhan, toksik bağların sadece tek taraflı olmayabileceğini de anlatarak, “Narsistik biriyle toksik özellikteki bir diğer kişi birleşebiliyor. Bazen borderline kişiliklerde de toksik bağlantılar olur. ‘Senden nefret ediyorum, Allah belanı versin’ deyip akabinde ‘sakın beni bırakma’ diyen bölünmüş hisler buna örnektir.” diye konuştu.

Toksik kişiliklerin birçoklarında çocukluk travmalarına rastlandığını söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Çözülmemiş travmalar Etna Yanardağı üzeredir, uyur lakin bir gün patlar. Psikoterapide farklı başa çıkma sistemleri vardır. Sorun odaklı, his odaklı, bedensel ve spiritüel başa çıkma yolları vardır. Kişinin kişilik profiline nazaran hangisi uygunsa onu kullanıyoruz. Artık müspet psikoterapi ön plana çıktı. Yani kişiyi geçmiş travmalara boğmadan savunma sistemlerini güçlendirip ego gücünü artırıyoruz” dedi.

Evin küçük hükümdarı üzere büyütülüyorlar

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, toksik kişilik özellikleri taşıyan bireylerin hem aile içi hem de toplumsal hayatta önemli yıkımlara yol açabileceğini belirterek, “Bu bireyler empati mahrumu, haz ve çıkar odaklıdır. Beyinlerinde ‘ver’ butonu yoktur, yalnızca ‘al’ butonuyla hareket ederler.” sözünde bulundu.

Toksik kişiliklerin çoklukla çocuklukta yanlış yetiştirme üslubuyla şekillendiğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Böyle bireylere bakarsanız çocukluklarında daima altın tepside her şey sunulmuştur. Konutun küçük hükümdarı üzere büyütülmüşlerdir. Prens ve prenses üzere büyütülmüş, daima almaya yönelik yetiştirilmişlerdir. Bu yüzden karşı tarafın acısını, hakkını göremezler.” biçiminde konuştu.

Toksik şahısların tenkide tahammülsüz olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Bu şahıslar kendilerine ‘hayır’ diyeni düşman üzere görürler. Haksızlık yaptıklarının farkında değildirler. Onlara karşı eleştirel duruş sergilemek cüret ister. Bu bireyler güçlü olanın ydakikalar içinde köleleşir, zayıfları ezerler. Çıkar odaklıdırlar. Palavra söylemekte zorlanmaz, manipülasyona başvururlar. Dost ve düşman diye ayırırlar. İtaat etmeyenleri tehdit olarak görürler.” diye konuştu.

Öz inançları düşük, sıradan olmaktan korkuyorlar

Dışarıdan güçlü üzere görünen bu bireylerin aslında öz inanç sorunu yaşadığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Bu şahısların art pldakikalar içinde sıradan olma korkusu vardır. Kendilerini yetersiz ve bedelsiz hissederler. Bu yüzden güçlü rol oynamaya çalışırlar. Birçok vakit narsistik yaralanma yaşadıklarında intihara eğilimli olabilirler, bazen de eşini öldürüp kendini öldürebilirler.” dedi.

İlişkilerde başarısız oluyorlar

Prof. Dr. Tarhan, toksik kişiliklerle yaşayanların da ağır bedeller ödediğini söz ederek, şöyle devam etti:

“Böyle durumlarda ilaç tedavisi tek başına kâfi olmaz. Çift terapisi, gerilim ve bağ idaresi eğitimleri gerekir. Şayet taraflarda âlâ niyet varsa, altın orta nokta kuralıyla adım adım ilerleyerek sağlıklı bir bağ kurulabilir. Yanlışların fark edilmesi ve formül değişikliği kritikdir. Aksi halde bu şahıslar daima birebir çatışmaları tekrarlar. Bu bireyler mantıksal zekâda çok başarılı olabilirler, fakat duygusal ve toplumsal zekâları düşük olduğu için münasebetlerinde başarısız olurlar. Duygusal okuryazarlık geliştirilmezse en yakınlarına bile ziyan verebilirler. Tahlil; farkındalık, öz tenkit ve hakikat usulleri öğrenmektir.”

Dışarıya melek üzere görünüyorlar

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, toksik kişilikler ve narsizm üzerine yaptığı değerlendirmelerde, bu bireylerin farklı alt cinsleri bulunduğuna işaret ederek, “Dışarıya melek üzere görünen, konutta zorba olan pasif-agresif narsistler vardır. Kimileri mükemmeliyetçi narsisttir; kendisini eksiksiz görür ve herkesi çok denetim ederek domine etmeye çalışır. Bir de alçak istekli rolü oynayan narsistler vardır. Çıkarlarına dokunana kadar melek üzeredirler, ancak bir gün çıkarlarına zıt düşerseniz birdenbire canavara dönüşürler.” diye konuştu.

Kişiyi tanımak için gerilim anlarına bakmak lazım

Narsistik özelliklerin en çok zorlayıcı durumlarda gün yüzüne çıktığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Bir insanın gerçek kişiliği ya gerilim, kayıp, ticari kriz ya da uzun bir seyahat sırasında ortaya çıkar. Çünkü maskeler uzun müddetli ilgilerde düşer. Kişiyi anlamak için yalnızca görünen davranışlarına değil, kriz anlarında nasıl davrandığına da bakmak gerekir.” biçiminde konuştu.

Bağlanma bozukluğu olanlar kurban olur

Toksik kişiliklerin karşısında en çok ziyan gören kümenin “bağlanma sorunları” olan bireyler olduğuna dikkat çeken Prof. Dr.  Tarhan, “Bu bireyler özgüveni düşük, yalnızlığa tahammül edemeyen bireylerdir. Çocukluk çağında annesiyle ya da babasıyla sağlıklı bağlanma kuramayan şahıslar, ileride yanlış şahıslara yapışır. Onlar için bağlantı bir yara bandı üzeredir. Yara bandı yarayı kapatır fakat güzelleştirmez; acıtır, kanatır, kişi tekrar birebir bağlantıya sarılır. İşte patolojik bağlanmalar bu türlü oluşur.” sözlerini kullandı.

Genetik yazgı değildir

Prof. Dr. Tarhan, kişilik bozukluklarının çocukluk travmaları ve genetik yatkınlıklarla alakasına de değinerek, “Genetik yüzde 30-40 tesirlidir ancak geri kalan yüzde 60-70 epigenetik düzeneklerdir. Yani aileden öğrenilen yanlış davranış kalıplarıdır. Kişi bunları fark ederse değiştirebilir. Yaşanan hayat olayları, şoklar bu değişim için fırsattır. Epigenetik düzenekleri gerçek halde çalıştıran bir kişi yazgısını değiştirebilir.” diye konuştu.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı