Türkiye’de tatlı su balıkları tehlike altında

Tatlı su balıkları, ırmak, göl ve ırmak üzere tatlı sularda yaşayan, yılan balığı ve birtakım alabalık cinsleri üzere ömürlerinin bir kısmını denizlerde geçiren cinsleri de kapsayan canlı kümesini oluşturuyor.

Ekosistemin istikrarında kilit rol oynayan bu balıklar, besin zincirinin merkezinde yer alıyor. Bu balıkların varlıkları su kaynaklarının sağlıklı olduğunun da en değerli göstergesi olarak kabul ediliyor.

Bu kapsamda, Tarım ve Orman Bakanlığı Balıkçılık ve Su Eserleri Genel Müdürlüğünün uyumunda Türkiye’deki iç su balıklarının ve havzaların yeni durumunu gösteren “Türkiye Tatlı Su Balıklarının Kritik Denetim Listesi (2026)” başlıklı bir araştırma yapıldı.

Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Su Eserleri Temel Bilimleri Kısmı İç Sular Biyolojisi Ana Bilim Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Cüneyt Kaya’nın yürütücülüğünü yaptığı araştırmaya farklı kurumlardan 25 akademisyen ve uzman katkı sağladı.

Doç. Dr. Cüneyt Kaya, araştırma çerçevesinde, yeni tanımlanan ve geçerliliğini yitirmiş cinsleri belirlemek, bilimsel değişimlerden kaynaklanan belirsizlikleri gidermek, tatlı su balıklarının çeşit sayısını şimdiki datalarla netleştirmek için denetim listesi hazırladıklarını söyledi.

Listeyle tatlı su balıklarının dağılım alanlarını, karşı karşıya oldukları tehditleri ve kırmızı listedeki durumlarını da tespit ettiklerini belirten Kaya, “Türkiye’nin iç sularındaki 367 yerli balık cinsinin yüzde 55’i yalnızca ülkemize mahsus yani endemik tipler. Yaptığımız araştırmada bu cinslerin yüzde 38’inin yani üçte birinden fazlasının bugün kirlilik, kuraklık ve istilacı cinsler üzere tehditler nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu tespit ettik.” sözünü kullandı.

Kaya, Türkiye’nin neredeyse tek başına Avrupa kadar tatlı su balık çeşidine sahip olduğuna dikkati çekerek, ülkede toplamda bakıldığında 367’si yerli 390 tatlı su balık cinsinin tespit edildiğini kaydetti.

Kelam konusu tatlı su balıklarının 23’ünün artık kendi başına üremeyi başarmış ve yerleşik bir hal almış yabancı tipler olduğunun altını çizen Kaya, “Biz bu tipleri istemiyoruz. Zira buranın doğal cinsleri değiller ve istilacı potansiyeli var. Yani bizim doğal çeşitlerimiz üzerinde tehdit ögesi oluşturabiliyorlar ancak işin hoş tarafı genel çerçevede baktığımızda Türkiye’ye mahsus yani endemik 202 tipimiz var.” dedi.

“Endemik tıp sayısı bakımından 28 tıp ile Antalya ön plana çıkıyor”

Cins zenginliği açısından Sakarya Irmağı’nın öne çıktığına işaret eden Kaya, şöyle devam etti:

“Sakarya Irmağı’nda 65 çeşit listelendi. Endemik tıp sayısı bakımından 28 tıp ile Antalya ön plana çıkıyor. En yüksek sayıda yabancı tıp ise yeniden 10 cins ile Sakarya Irmağı’nda. İç sularımızda maalesef 6 tipimizi kaybettik, jenerasyonu tükendi. Bu sayının, bilhassa son yıllarda logaritmik biçimde artan kuraklığın çok süratli ilerlemesi nedeniyle önümüzdeki periyotta daha da artmasından derin bir kaygı duyuyoruz maalesef.”

Kaya, kuşağı tükenen altı çeşidin Gölcük Gölü’nde yaşayan Gölcük dişlisazancığı, Göksu Deresi’ndeki Diyarbakır taşemeni, Seyhan ve Ceyhan Nehirleri’ndeki Adana inci balığı, Beyşehir Gölü havzasındaki Gövce, Eğirdir Gölü’ndeki Kavinne ve Hatay’daki Amik Gölü’nde yaşayan Amik akçapağı olduğunu aktardı.

“Tüm istilacı cinslerin yol açtığı ekonomik kayıp 4,1 milyar dolar”

Endemik tatlı su balıklarının en çok kapalı havzalarda ve birbirinden büsbütün ayrışmış ırmak sistemlerinde ağırlaştığının altını çizen Kaya, şunları kaydetti:

“Özellikle Beyşehir, Eğirdir, Burdur, Konya kapalı havzası, ayrıyeten Batı ve Güney Anadolu’daki küçük akarsu ve göller ön plana çıktı. Bu alanlarda her havza adeta kendi balığını, kendi cinsini üretmiş durumunda. Muhafaza için en kıymetli adım bu sistemleri doğal haliyle koruyabilmek. Plansız barajlar, suyun çok çekilmesi, kirlilik ve yabancı balıkların bırakılması üzere sorunlar bertaraf edilmeli, ehemmiyetle takip edilmeli. Zira bu çeşitler öteki bir yerde yaşamıyorlar. Kaybolurlarsa geri dönüşü olmayacak.” değerlendirmesinde bulundu.

Kaya, her yabancı tıbbın istilacı olmasa da potansiyel olarak yerli çeşitleri baskılayıp süratle çoğalabileceği için bilhassa akvaryum balıklarının ilişkin olmadığı ortamlara bırakılmaması gerektiğini hatırlattı.

Bu üzere durumların yarattığı ekonomik yükün epeyce büyük olduğunu belirten Kaya, “1960 ile 2022 yılları ortasında Türkiye’de yalnızca balıklar değil, tüm istilacı cinslerin toplamda yol açtığı ekonomik kayıp 4,1 milyar dolar. Devasa bir sayıdan bahsediyoruz.” sözünü kullandı.

Kaya, yabancı cinslerin yayılmasını önlemenin en tesirli yolunun eğitim ve farkındalık olduğunu vurguladı.

Yabancı çeşitlerin giriş yollarını ve yayılışlarını önlemenin, çeşitlerin sayısı arttıktan sonra denetim altına almaktan çok daha tesirli olduğunu belirten Kaya, bunun ekolojik ve ekonomik kayıpları azaltabileceğini kelamlarına ekledi.