ABD ve İsrail’in İran operasyonu. Bu basamağa nasıl gelindi?

ABD ile İran ortasında yıllardır inişli çıkışlı seyreden tansiyon, İsrail’in direkt askeri müdahalesi ve Washington’un operasyona dahil olmasıyla yeni bir safhaya taşındı.

Nükleer program krizi ve başarısız diplomasi teşebbüsleri, tarafları açık çatışma noktasına getirdi. İsrail Ordusu, İran’a yönelik operasyona “Aslan’ın kükremesi” isminin verildiğini açıkladı. ABD ve İsrail İran’ı birlikte gaye alırken, İran’dan da güçlü bir misilleme ile karşılık verileceği açıklaması geldi.

Peki süreç bu kademeye nasıl geldi?

ABD’DEN ASKERİ YIĞINAK, İRAN’DAN HÜRMÜZ HAMLESİ

ABD’li yetkililer İran’la müzakereleri sürdürürken, Washington idaresi 2003 Irak işgalinden bu yana Orta Doğu’daki en büyük hava gücü desteğini gerçekleştirdi.

USS Gerald R. Ford ve USS Abraham Lincoln uçak gemisi taarruz kümeleri bölgeye konuşlandırıldı. Savaş uçakları, yakıt ikmal tankerleri ve hava savunma sistemleri sevk edildi.

ABD idaresi İran’dan uranyum zenginleştirmeyi durdurmasını, balistik füze programını sınırlamasını ve bölgesel vekil güçlere verdiği takviyesi kesmesini talep etti. Tahran ise görüşmelerin sırf nükleer programla sonlu kalmasını ve yaptırımların kaldırılmasını kural koştu

TRUMP 10 GÜN İÇİNDE KARAR VERECEĞİNİ AÇIKLAMIŞTI

19 Şubat tarihinde ABD Başkanı Donald Trump, askeri müdahale konusunda on gün içinde karar vereceğini açıkladı.

İran ise artan ABD askeri varlığına karşılık, dünyanın en kritik güç geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı’nı canlı atış tatbikatları gerekçesiyle süreksiz olarak kapattı.

NÜKLEER PROGRAMIN KÖKLERİ 1950’LERE UZANIYOR

İran’ın nükleer programı 1957’ye kadar uzanıyor. Tahran, 1980’lerin sonlarında Irak’la savaşın akabinde güvenliğini sağlamak gayesiyle nükleer silah geliştirme tarafında karar aldı. 1990’larda Çin ve Rusya ile araştırma alanında iş birlikleri yapıldı.

2002 yazında İran’daki muhalif kümelerin çatı örgütü, Milletlerarası Atom Gücü Ajansı’ndan (UAEA) gizlenen iki nükleer tesisi ifşa etti. 2003’te başlayan ağır diplomatik teşebbüslere karşın İran’ın şeffaf raporlama yükümlülüklerini yerine getirmediği tespit edildi.

2006’da Birleşmiş Milletler Güvenlik Kurulu, uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin askıya alınmasını talep eden bağlayıcı 1696 sayılı kararı kabul etti. Akabinde gelen yaptırımlar İran iktisadını ağır formda etkiledi. 2011-2015 ortasında iktisat yüzde 20 daralırken işsizlik yüzde 20’ye yükseldi.

YAPTIRIMLARIN GERİ DÖNÜŞÜ

2015’te imzalanan Kapsamlı Ortak Hareket Planı (JCPOA), İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stokunu yüzde 98 azaltmasını ve santrifüj sayısını kıymetli ölçüde düşürmesini öngördü. Mutabakat 2016’da yürürlüğe girdi ve İran yaklaşık 100 milyar dolarlık yaptırım hafiflemesinden yararlandı.

Ancak ABD, İran’ın balistik füze faaliyetlerinin Birleşmiş Milletler kararlarını ihlal ettiğini savundu. Donald Trump’ın birinci başkanlık devrinde Washington 2018’de mutabakattan çekildi ve “azami baskı” siyasetini başlatarak yaptırımları yine devreye soktu.

BÖLGESEL VEKİLLER VE İSRAİL İLE DİREKT ÇATIŞMA

İran, İhtilal Muhafızları’na bağlı Kudüs Gücü aracılığıyla Hamas, Hizbullah, Yemen’deki Husiler ve Irak’taki Şii milislere takviye verdi.

7 Ekim 2023’te Hamas’ın İsrail’e düzenlediği taarruzun akabinde İsrail-İran tansiyonu yeni bir kademeye geçti. 2024’te taraflar dolaylı çatışmalardan direkt füze ve insansız hava aracı hücumlarına yöneldi.

İsrail’in Şam’daki İran konsolosluk binasını amaç aldığı argüman edilen taarruz ve İran’ın yüzlerce füze ve İHA ile misillemesi, iki ülke ortasında birinci direkt geniş çaplı atak dalgası oldu. Birebir yıl İsrail, İran’ın hava savunma ve füze üretim tesislerini gaye alan en büyük direkt saldırısını gerçekleştirdi.

ABD’NİN İRAN’A DİREKT MÜDAHALESİ

2025 yılında tekrar misyona gelen Trump, bir yandan nükleer müzakereleri başlatırken öbür yandan azami baskı siyasetini sürdürdü. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı 12 Haziran’da İran’ın yükümlülüklerini ihlal ettiğini açıkladı. Bunun üzerine İran bâtın bir zenginleştirme tesisi açacağını duyurdu.

Ertesi gün İsrail, İran’daki nükleer tesisler ve askeri maksatlara yönelik tek taraflı taarruz başlattı. Bir haftalık karşılıklı hava taarruzlarının akabinde ABD 21 Haziran’da Fordo, İsfahan ve Natanz’daki üç nükleer tesisi vurdu.

İran, Katar’daki El Udeyd Hava Üssü’ne füze hücumuyla karşılık verdi. Can kaybı bildirilmedi. Trump birebir gün ateşkes ilan etti. Taraflar vakit zaman ihlal suçlamalarında bulunsa da ateşkes büyük ölçüde korundu.

Sonuç olarak, onlarca yıla yayılan nükleer ihtilaf, yaptırımlar, bölgesel vekil savaşları ve İsrail’le direkt çatışmalar zinciri bugünkü yüksek tansiyon tablosuna taban hazırladı.