Prof. Dr. Nevzat Tarhan: “Antidepresan kullanımı, depresyon artış suratından daha süratli yükseliyor”

Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, depresyonun nedenleri ve tahlil yolları konusunu kıymetlendirdi.

Toplumun yaklaşık yüzde 50’sinde depresif ruh hali vardır

Prof. Dr. Tarhan, depresyonu değerlendirirken öncelikle depresif hissetmenin herkes için doğal bir tecrübe olduğunun altını çizerek, “Moral bozukluğu dediğimiz depresif ruh hali vakit zaman herkeste olur. Bu bazen birkaç saat sürer, bazen tasayla birlikte yaşanır. Depresyon dediğimiz çökkünlük hâlinin birçok alt tipi var. Bir şeyden zevk alamama, hüzün, elem, sıkıntı üzere hisler bu hâlin temelini oluşturur. Toplumun yaklaşık yüzde 50’sinde depresif ruh hali vardır.” dedi.

Üç gün sürerse minör, 15 günü aşarsa majör depresyon

Depresyonun müddetinin klinik değerlendirmede kritik olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Üç gün süren çökkünlük minör depresyon olarak tanımlanır. Şayet 15 günü geçer ve devamlılık ortaya koyarse majör depresyon kabul edilir. Şayet bu ruh hali kronikleşirse distimi ismini verdiğimiz daha hafif fakat uzun müddetli depresyon tipiyle karşı karşıya kalırız.” diye konuştu.

Distimide bireyde daima bir çökkünlük hâli bulunduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Siklotimi ise kişinin bir periyot depresif, bir periyot çok sevinçli olmasıyla karakterize ediliyor. Sabah çocuğunu sevgiyle kucaklayıp öğlenden sonra ‘Seni neden doğurdum?’ diyebilecek kadar değişken ruh hâli gösterebilen bireyler, borderline kişilik örüntüsünde görülebiliyor. Anksiyete bozuklukları birçok vakit moral bozukluğu olarak algılansa da depresyonun temelinde çökkünlük hissi yer alıyor.” tabirinde bulundu. 

Antidepresan kullanımındaki artış depresyonun arttığı manasına gelmiyor

Prof. Dr. Tarhan, klasik anlamda majör depresyonun oranının dünya literatüründe yüzde 17 civarında olduğuna işaret ederek, “Ancak antidepresan kullanımı, depresyon artış suratından daha süratli yükseliyor. Birçok kişi antidepresanı farklı münasebetlerle kullanıyor. Antidepresan kullanımındaki artış depresyonun arttığı manasına gelmiyor. Günümüzde fizik tedavi uzmanlarından dahiliyecilere kadar birçok branş tabibi antidepresan reçete ediyor. Kalp rahatsızlığı geçiren bir hastaya dahi birçok vakit çabucak antidepresan yazılabiliyor. Kullanım son 10 yılda kutu bazında yüzde 50’nin üzerinde artmış durumda. Bu artış global ölçekte gözlenirken Türkiye’de çok daha süratli ilerliyor.” biçiminde konuştu. 

Örtülü depresyon mide-bağırsak meseleleri, fibromiyalji, omuz–boyun–bel ağrılarıyla görülüyor

Depresyonun farklı biçimleri bulunduğunu, örtülü (maskeli) depresyonun en dikkat alımlı olanlardan biri olduğunu söyleyen Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:

“Kişi depresyonda olduğunun farkında olmuyor; yakın etrafı tarafından da anlaşılmayabiliyor. Belirtiler birden fazla vakit mide-bağırsak problemleri, fibromiyalji, omuz–boyun–bel ağrıları üzere fizikî şikâyetlerle kendini gösteriyor. Kronik gerilime bağlı gelişen bu psiko-fizyolojik tablolar antidepresan kullanımına yönlendiriyor. Bağırsak–beyin aksı depresyonun oluşumunda kritik bir role sahip. Serotoninin hammaddeleri bağırsakta üretiliyor; yararlı bakteriler bu süreçte belirleyici. Bağırsak mikrobiyotasındaki bozulma depresyonu tetikleyebiliyor. Farelerle yapılan deneylerde, depresyondaki bir insanın bağırsak mikrobiyotasının aktarılmasıyla hayvanlarda depresif davranış modellerinin oluştuğu gözlemlenmiş durumda. Yani bağırsak sıhhati ile his durum ortasındaki alaka artık bilimsel olarak net biçimde ortaya konuluyor. Bu nedenle birtakım hastalar dahiliyeye başvurduğunda antidepresan tedavisinden yarar gördüklerini söz ediyor ve doktorlar de emsal şikâyetlerde antidepresan reçete etmeye devam ediyor.”

Antidepresanların beyindeki ağlama devresini bloke edebildiğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “İçiniz ağlar fakat gözünüzden yaş gelmez. Bu nedenle herkese rastgele verilmemesi gerekir.” halinde konuştu.

Aynı olayı yaşayan herkes tıpkı biçimde depresyona girmiyor

Depresyonun hafif cinslerinin birden fazla vakit psikoterapiyle iyileşebildiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Beslenme bozukluklarının düzeltilmesi ve beslenme psikiyatrisi kapsamında yapılan düzenlemeler de depresif belirtileri azaltabilir. Bu nedenle depresyon belirtileri görülür görülmez çabucak ilaç başlamak gerçek değildir; belirtilerin mühleti kesinlikle değerlendirilmelidir. Kişinin ne vakittir depresif hissettiği teşhiste kritik değere sahiptir. Kimi şahıslar genetik olarak depresyona daha yatkındır. Bu şahıslar küçük gerilimlerle bile depresyona girebilir. Bu nedenle depresyon tedavisine direnç gösteren olaylarda genetik tahlil yapılır; şahısların depresyon yatkınlığı bu genler üzerinden kıymetlendirilir. Birebir olayı yaşayan herkesin tıpkı biçimde depresyona girmemesinin nedeni de budur. Bazıları depresyonu açık ve besbelli halde yaşarken, bazıları örtülü halde yaşayabilir.” dedi.

Konformizm mi antidepresan kullanımını artırdı?

Depresyonu tetikleyen nedenlerin çeşitli olduğunu, travmatik yaşantılar, şok edici tecrübeler yahut çocukluk çağı travmalarının depresyon başlangıcına taban hazırlayabileceğini anlatan Prof. Dr. Tarhan, “Ancak depresyon her vakit bir gerilimle ilişkilendirilmez. Hiçbir sorunu, travması yahut üzülme sebebi olmayan bireylerde bile depresyon birdenbire başlayabilir. Çünkü depresyonun altıdan fazla alt tipi tanımlanmıştır ve bunların kimileri gerilimle büsbütün bağımsızdır. Beyindeki büyüme faktörlerinin azalması depresif bir tabloya yol açabilir. Demans üzere nörodejeneratif süreçlerde de emsal düzenekler görülür. Erkeklerin depresyonu atipik yaşanır, öfkelilik formunda yaşanır.” sözünde bulundu.

Depresyonun yaygınlaşmasından çok konformizmin yaygınlaşmasının antidepresanların global patlamasının nedeni olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “İnsanlar en ufak olumsuz duyguya bile tahammül edemiyor. Hayatın bir kesimi olan eza, hüzün ve çökkünlük çabucak ilaçla bastırılmaya çalışılıyor.” diye konuştu.

Bir günlük moral bozukluklarında çabucak ilaca başvurmak yanlışsız değil

Modern ömrün getirdiği konforculuk ve kolaycılık kültürünün, bireylerin en küçük zorlukta süratle psikiyatrik tahlillere yönelmesine neden olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Konformizm, yani konforculuk ve rahatçılık tüm dünyada yaygınlaşıyor. Toplum olarak biz de bu akıma kapıldık. Beşerler ufak bir maniyle karşılaşınca çabucak antidepresana yöneliyor. Çocukları bile bu türlü büyütüyoruz. Halbuki düşmeden çocuk büyümez; su yutmadan yüzme öğrenilmez. Bir günlük, yarım günlük moral bozukluklarında çabucak ilaca başvurmak gerçek değil. Kişi evvel kendi tahlil üretmeye çalışmalı. Şayet bu durum 15 gün boyunca sürer ve majör depresif belirtiler ortaya koyarse o vakit uzman dayanağına başvurmak gerekir. Depresif ruh hali herkeste olur; insan robot değildir.” tabirinde bulundu.

Psikolojik sermaye, finansal sermaye üzere yönetilmeli

Psikolojik sermayenin, finansal sermaye üzere yönetilmesi gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, beynin default mode networkünün depresif süreçlerde çok çalıştığını söyledi. Prof. Dr. Tarhan, “Bu ağı en düzgün düzenleyen şey, kişinin hedefli yaşaması. Sabah uyandığında bir hedefi olan, orta-uzun vadeli amaçları bulunan bireyler ruhsal sermayesini uygun yönetir ve depresyona yer bırakmaz. Akış tecrübesini yakalayan kişi daha güçlü olur.” halinde konuştu.

Prof. Dr. Tarhan, anlam ve maksat peşinde koşmanın ruhsal dayanıklılığın beş ayağından biri olduğunu hatırlatarak, “Kişi bir sıkıntıyla karşılaştığında çözebiliyorsa çözer. Çözemiyorsa onu zihninde bir kutuya koyar, rafa kaldırır. Vakti gelince o rafı açar ve çözer. Devamlı takıntı yapmaz. Bu, terapilerde kullandığımız tekniklerden biridir.” dedi.

İnançlar bireyin gerilim idaresi üzerinde kritik bir rol oynuyor

İnançların bireyin gerilim idaresi üzerinde kritik bir rol oynadığını da söz eden Prof. Dr. Tarhan, kişinin zihnindeki İlah tasavvurunun itimat hissini etkilediğini söyledi ve “Her şeyi denetim eden güçlü bir ilahi tasavvur şahısta huzur ve huşu duygusu uyandırır. Bu, terapide ‘radikal kabullenme’ dediğimiz mekanizmayı doğal olarak çalıştırabilir.” tabirinde bulundu.

Avrupa’da antidepresan kullanım oranları incelendiğinde Portekiz’in dikkat cazibeli biçimde öne çıktığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Yedi yıl içinde hem kullanım ölçüsü hem de artış suratı bakımından Portekiz öne çıkıyor. Bunun ardında kültürel kırılganlık mı var, yoksa o bölgede özel bir genetik hassaslık mı bulunuyor, araştırmak lazım.” formunda konuştu.

Depresyon unutkanlık ile de ortaya çıkabiliyor

Prof. Dr. Tarhan, depresyonun beklenmedik formlarda ortaya çıkabileceğini belirterek, “Hiç depresyona girmeyen bir kimsede birden depresyon başlıyor. ‘Hayatımda antidepresan kullanmadım, artık neden kullanayım?’ diyor. Halbuki depresyon bazen unutkanlık üzere bile ortaya çıkabiliyor. Buna ‘sekonder unutkanlık’ deniyor. Depresyonda dikkat bozulduğu için hafıza yavaşlar, kişi kendini unutkan zanneder.” sözünde bulundu.

Duyguların depresyondaki belirleyici rolüne vurgu yapan Prof. Dr. Tarhan, “Bir kişi kedisi öldüğü için bile önemli depresyona girebilir. Çünkü sevgi yatırımını ona yapmıştır. Hisler depresyonda çok kritikdir. Damasio’nun tabiriyle: ‘Hissediyorum, öyleyse varım.’ Hisler aklın önüne geçer.” diye konuştu.

Küresel ölçekte depresyonun yükselişinde toplumsal medyanın hissesinin çok büyük olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Sosyal medya insanların beklenti düzeyini çok yükseltti. Beşerler gereksinimi olmayan bir şeyi muhtaçlık sanıyor. Filtrelenmiş görsellere bakan kişi kendini değersiz hissediyor. Mükemmeliyetçi şahıslar 60 dakikanın 50 dakikasını olumsuz düşünür, beyin depresif moda girer.” dedi.

Antidepresan kullanımının %100 artması bekleniyor

Antidepresan kullanımındaki süratli artışı pahalandıran Prof. Dr. Tarhan, “2024–2034 arasında antidepresan kullanımının %100 artması bekleniyor. Şu anda 37 milyar dolarlık pazar var. Beyne tesir eden öbür ilaçlarla birleştirince, neredeyse silah endüstrisinden sonra en büyük bölüm haline geldi. Global sistem ruh sıhhatimizi bozuyor. Depresyon artıyor çünkü müdafaa ve tedbire çalışmalarına yatırım yapılmıyor; ilaç pazarlanıyor.” diye konuştu.

Üsküdar Üniversitesi olarak yıllardır ruhsal sağlamlık üzerine eğitim verdiklerini hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, “Psikolojik sağlamlık artık yeni bir bilim kolu. Biz 2013’ten beri üniversitede tüm öğrencilere Olumlu Psikolojiyi ders olarak okutuyoruz. Harvard 2015’te, Yale 2018’de bu dersi koydu.” tabirinde bulundu.

Dijital terapötikler üzerinde çalışıyoruz

Prof. Dr. Tarhan, geliştirdikleri yeni projeyi şöyle anlattı:

“Dijital detoks ve dijital terapötikler üzerinde çalışıyoruz. Kişi programa giriyor, müspet pekiştirmelerle ruhsal sağlamlık çalışıyor. Bunlar adeta dijital hap üzere. Depresyona girmeden evvel kişinin zihinsel sıhhatini koruyor. Bu büyük bir proje, üniversiteyi aşan bir yatırım gerektiriyor.” dedi.

Herkesin kolaylıkla uygulayabileceği bir zihinsel sıhhat formülü de paylaşan Prof. Dr. Tarhan, “İnsanın dört parametreye dikkat etmesi lazım: Hoş bak, hoş hisset, hoş düşün, uygun yaşa. Hissetmek düşünmekten evvel gelir. Hoş his uyandırırsan hoş fikir bizatihi gelir. O nedenle ‘İyi Düşün, Düzgün Hisset, Yeterli Ol’ diyoruz… ” halinde kelamlarını tamamladı.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı