Beyin yanılgılardan neden ders almaz?

Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Prof. Dr. Gül Eryılmaz, insanların kusurlardan neden ders çıkaramadığı ve bunun beynin işleyişi, ruhsal güvenlik ve karşılanmamış duygusal gereksinimlerle nasıl bağlantılı olduğu hakkında açıklamalarda bulundu.

Hatalardan ders çıkarmak hayati bir beceri!

Günümüzde bilgiye ulaşmanın çok kolay olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Hatta bir devir ‘bilgi ekonomisi’nden kelam ederken, bugün artık asıl sorunun bilgiyi pratiğe dökebilmek olduğu bir evreye geldik.” dedi.

Bilmenin hâlâ değerli olduğunu lakin bildiğini hayata geçirebilmenin çok daha bedelli hâle geldiğini kaydeden Prof. Dr. Eryılmaz, “Buna rağmen birçok vakit tıpkı kusurları tekrar tekrar yapabiliyoruz. Kendimize kızıyor, ‘bir daha yapmayacağım’ diyoruz lakin emsal durumlarda tekrar birebir davranışı sergilediğimizi fark ediyoruz. Meğer yanılgılardan ders çıkarmak hayati bir hünerdir. İnsan bir yolda düştüyse, ya o yoldan bir daha geçmez ya da geçerse daha temkinli olur. Beyin olağan koşullarda bunu öğrenir. Lakin kimi durumlarda bu düzenek çalışmaz.” biçiminde konuştu.

Beyin bir durumu ‘tehdit’ olarak algıladığında, öğrenen beynin devresi kapanıyor!

Hataları tahlil eden, manalandıran ve strateji geliştiren yapının beyin korteksi olduğunu aktaran Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Korteks, öğrenen beyindir. Fakat bu yapının çabucak altında, tehlikeye hassas olan duygusal beyin bulunur. Beyin bir durumu ‘tehdit’ olarak algıladığında, bu duygusal merkez süratle devreye girer ve öğrenen beynin adeta fişini çeker. Bu durumda; öğrenme modu kapanır, savunma ve refleks davranışlar artar, gerilim hormonları (özellikle kortizol) salgılanır. Kortizol öğrenmeyi daha da zorlaştırır. Yani kişi yanılgıyı yaşadığı anda, tam da ders çıkarılması gereken noktada, beyin öğrenmeye kapalı hâle gelir.” açıklamasını yaptı.

Bazı yanlışların kaynağı ruhsal ihtiyaçlar!

Araştırmaların, bilhassa kurumlarda ruhsal güvenlik olan ortamlarda insanların yanlışlardan daha fazla ders çıkarabildiğini gösterdiğini tabir eden Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Eğer kişi kusur yaptığında cezalandırılacağını, eleştirileceğini ya da dışlanacağını düşünüyorsa, beyin bu durumu tehdit olarak algılar ve öğrenme azalır.” dedi.

Beynin, bulunduğu ortamın inançlı mi yoksa tehditkâr mı olduğuna daima karar verdiğine işaret eden Prof. Dr. Eryılmaz, sözlerini şöyle sürdürdü:

“Bazı yanılgıların ardında kapalı ruhsal gereksinimler vardır. Örneğin konuta yeni bir kardeş geldiğinde, büyük çocuğun daha evvel yapmadığı davranışları sergilemesi bir ‘hata’ üzere görünür. Halbuki bu davranışlar birden fazla vakit şu soruyu taşır; ‘Hâlâ seviliyor muyum? Pahalı miyim?’

Bu durum yetişkinlikte de devam eder. Birtakım bireyler ilgilerinde daima test eder, kovalar, tekrar tekrar birebir yanılgıları yapar. Özür diler, ‘bir daha yapmayacağım’ der lakin davranış değişmez. Çünkü altta yatan kıymet görülme, fark edilme, sevilme gereksinimi karşılanmamıştır.

Sadece başarılı olduğunda sevildiğine inanan, yalnızca çok çalıştığında kıymetli olduğunu düşünen ya da çok fedakâr olan şahıslarda de emsal bir döngü görülür. Karşılık alamadıklarında ağır hayal kırıklığı, suçluluk ve öfke yaşarlar. Aslında bu kusurlar, hudut koyma ve gereksinim söz etme konusundaki bir bilgi eksikliğine işaret eder.”

Her kusur berbat değildir, kimileri yeni bir farkındalığın kapısını aralar!

Beynin, geçmişte işe yaramış bir davranışı değiştirmeye dirençli olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Örneğin çocukken sessiz kaldığınızda daha az azar işittiyseniz, bu strateji sizi korumuştur. Beyin bunu kaydeder ve yetişkinlikte de misal durumlarda birebir davranışı sürdürür.” dedi.

“Kişi bir yanılgı sonrası durup düşünmüyorsa, davranışını sorgulamıyorsa, beyin ‘bu işe yarıyor’ diyerek onu tekrarlar.” Prof. Dr. Eryılmaz, “Bazı hatalar ise kişinin artık değiştiğini ortaya koyar. Daha evvel rahatsız olmayan bir durum artık suçluluk ya da pişmanlık yaratıyorsa, bu içsel bir dönüşümün işaretidir. Bu yüzden her yanılgı makus değildir; kimileri yeni bir farkındalığın kapısını ortalar.” değerlendirmesini yaptı.

Beyin yanılgılardan ders çıkarma kapasitesine sahip; kritik olan, ona gerçek ortamı sağlamak!

Hatalardan ders çıkarabilmek için evvel beyni tanımak gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Öğrenen beyin devresini etkin tutmak temeldir.” dedi.

Hata karşısında yapılabilecek birinci ve en kolay şeyin ‘nefes almak’ olduğunu aktaran Prof. Dr. Gül Eryılmaz, sözlerini şöyle tamamladı:

“Derin nefes, beyne oksijen taşır ve tehlike algısını küçültür. Tehlike geriledikça öğrenme devresi tekrar açılmaya başlar. Su, doğal bir sakinleştiricidir. Dikkat ve öğrenme ile direkt bağlıdır. Kendine kızmak, ‘bir daha yapmayacaksın!’ üzere iç konuşmalar öğrenen beyni kapatır. Bunun yerine ‘şu an kıymetlendirmek için hakikat vakitte değilim, sonra bakacağım’ demek öğrenmeyi korur.

Bir başkası topraklamadır. Topraklama demek ayaklarınızı yere koyduğunuzu hissetmek demektir. Etrafınıza bakmak, gördüklerinizi ve duyduklarınızı fark etmek dikkati şimdiye getirir. Beyni geçmiş yanlışlardan ve gelecek telaşlarından uzaklaştırır. Uyku sırasında beyin yanılgıları ayıklar, toksinleri temizler ve yeni yollar oluşturur. Uykusuzluk yalnızca yorgunluk değil, zihinsel kirlenme yaratır. Kusur sonrası dopamin azalır; her şey tatsızlaşır. Yürüyüş ve soğuk uygulamalar dopamini artırarak öğrenmeyi dayanaklar.

Hatalardan ders çıkarmak; şefkatten, inançlı ilgilerden ve kendini yenileyebilmekten geçer. Beyin esasen yanlışlardan ders çıkarma kapasitesine sahiptir. Kritik olan, ona hakikat ortamı sağlamaktır.”

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı